Soğuk Savaş Dönemi

Soğuk Savaş Dönemi (1947 - 1990)

Dünya tekrar iki kutba ayrılarak uzun yıllar her alanda birbirlerine üstünlük sağlamak isteyen SSCB ile ABD arasında yaşanacak Soğuk Savaş Dönemi’ne girdi. Bu sürecin içinde yer almak istemeyen ve bağımsızlığını yeni kazanan devletler ise “Üçüncü Dünya” ülkeleri olarak “Bağlantısızlar” adı verilen bir blokta yer almayı tercih ettiler.

SSCB savaş sonunda işgal ettiği bölgelerden çekilmeyerek kendi rejimini yaymaya başladı. Özellikle Bulgaristan, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan ve Romanya’da muhaliflerin tasfiye edilmesini sağlayarak kendine yakın uydu devletler kurdu.

Savaş sırasında işgal ettiği Berlin’den ise diğer işgal eden devletler olan İngiltere, Fransa ve ABD’nin baskılarına rağmen çıkmadı. Bu da “Berlin Buhranı”nın çıkmasına neden oldu. Berlin aylarca SSCB tarafından abluka altına alındı.

Bunun üzerine işgalci devletler ise işgal ettikleri bölgeleri birleştirerek Federal Alman Cumhuriyeti’ni kurdu. SSCB ise bu gelişmeler üzerine kendi işgal bölgelerinde kendine bağlı Demokratik Alman Cumhuriyeti’ni kurdu.

Çok sayıda kişinin Federal Almanya tarafına geçmesi üzerine SSCB tarafından Berlin Duvarı inşa edildi ve böylece gerginlik sona erdirildi.

Berlin Duvarı

Sovyet Rusya’nın destek verdiği Mao Zedong 1949 yılında Çin Halk Cumhuriyeti’ni kurdu.

Kore ise 1945’te ABD’nin önerisi ve SSCB’nin kabulüyle 38. Enlem sınır olmak kaydıyla Güney ve Kuzey olarak ikiye ayrıldı. 1948’de ABD destekli Güney Kore’de cumhuriyet, SSCB destekli Kuzey Kore’de ise komünist rejim kuruldu.

Küba’da ise Fidel Castro, Batista’ya karşı verdiği uzun mücadelelerden sonra kendi hükûmetini kurdu. Ancak ABD, Fidel Castro Hükûmetini desteklemedi.

Sovyet Modeline Göre Ekonomik ve Sosyal Düzenin Kurulması SSCB, Yugoslavya, Romanya, Macaristan, Polonya, Bulgaristan, Çekoslovakya, Fransa ve İtalya komünist partilerinin liderleriyle iş birliği yaparak 1947’de Cominform’u (Kominform) kurdular.

Yine komünist ülkeler 1949 yılında ekonomik iş birliği ve dayanışma amacıyla COMECON’u (Komekon) kurdular. Bu kuruluşa

SSCB, Romanya, Macaristan, Polonya, Bulgaristan, Çekoslovakya öncülük ederken daha sonra Arnavutluk, Demokratik Almanya, Moğolistan ve Küba da katıldı. 1949 yılında kurulan NATO’nun askerî etkinliklerini artırması sonucu 1955’te SSCB, Arnavutluk, Romanya, Macaristan, Polonya, Bulgaristan, Çekoslovakya ve Demokratik Almanya tarafından Varşova Paktı kuruldu.

ABD Başkanı Harry Truman SSCB’nin yayılmacı politikasına karşı ortaya konulan ABD dış politikasında değişiklik yapmıştır.

Buna göre, Truman, dünyanın iki bloka ayrıldığını, SSCB - ABD mücadelesinin başladığını, Avrupa’da eskiden etkin bir devlet olan İngiltere’nin yerini ABD’ye bıraktığını söylemiştir.

II. Dünya Savaşı’ndan zarar gören ve SSCB tehditlerine maruz kalan 16 Avrupa devletine yapılan “Dış Yardım Kanunu”nun bilinen ismidir. Bu yardımları alan ülkeler arasında Türkiye ve Yunanistan da bulunmaktadır. Marshall Planı doğrultusunda 16 Avrupa ülkesi kendi aralarında “Avrupa Ekonomik ve İş Birliği Antlaşması”nı imzalamıştır.

Marshall Yardımları ile gelen süt tozunun ilkokullarda dağıtılması ABD’nin Marshall Planı’nı uygulamaya koymasının ardından SSCB’nin COMECON ülkelerine ekonomik yardımda bulunmasını öngören “Molotof Planı” uygulamaya konmuştur.

SSCB’nin Avrupa’da yayılmacı politikasına karşı İngiltere, Fransa, Hollanda, Belçika ve Lüksemburg bir araya gelerek 17 Mart 1948'de imzaladıkları Brüksel Antlaşması ile “Batı Avrupa Birliği”ni kurdular.

Ancak SSCB’ye güçleri yetmeyen bu devletler ABD’nin bu savunma paktını desteklemesini istediler.

Bunun üzerine ABD, İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, Lüksemburg, Danimarka, İzlanda, Norveç, Portekiz, Kanada ve İtalya 4 Nisan 1949'da bir araya gelerek Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütünü (NATO) kurdular. Kuruluşa Türkiye ve Yunanistan 1952 senesinde üye olmuşlardır.

İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, Lüksemburg, Danimarka, Norveç, İsveç, İrlanda ve İtalya tarafından 5 Mayıs 1949’da kurulmuştur. Konseyin amacı, üye ülkeler arasında başta ekonomi olmak üzere insan hakları, hukuk, medya, sağlık, eğitim, kültür, spor ve benzeri birçok konuda iş birliği yapmaktır. Konseye Türkiye 1949’da üye olmuştur.

Avrupa ülkeleri arasında birlik oluşturulmasını amaçlayan bu girişim Fransız Dışişleri Bakanı Schuman tarafından 1950’de ortaya atıldı. Schuman Fransız ve Alman kömür - çelik üretimini denetleyecek bir örgütün kurulmasını istedi.

Bunun üzerine Lüksemburg, Fransa, Belçika, Hollanda, İtalya ve Federal Almanya bir araya gelerek 1951’de Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğunu kurdular.

Girişimin başarıya ulaşmasıyla daha geniş bir ekonomik birleşmeyi hedefleyen Avrupa ülkeleri bu sefer de 1957 yılında yaptıkları Roma Antlaşması ile de Avrupa Ekonomik Topluluğunu kurdular.

Filistin Sorunu, İngiltere Dışişleri Bakanı Balfour’un 2 Kasım 1917’de Siyonist Federasyonu başkanına gönderdiği mektupla Filistin’de bir Yahudi devletinin kurulmasını kabul etmesi ve bölgeye Yahudi göçüne izin veren tarihî ‘‘Balfour Deklarasyonu’’ ile başladı. Bu tarihten sonra Filistin’e yüz binlerce Yahudi göç etti. II.

Dünya Savaşı’nda bu sorun 1947 yılında Birleşmiş Milletlere götürüldü.

Bu süreçte İngiltere, Birleşmiş Milletlerden Filistin Özel Komitesi oluşturulmasını ve konu ile ilgili rapor hazırlanmasını istedi. Bunun üzerine komite çoğunluk ve azınlık planı olmak üzere iki seçenek ortaya koydu. Çoğunluk Planı’na göre Filistin Devleti; Yahudi ve Arap Devleti olarak ekonomik bağlarla birbirine bağlı iki devlet olacaktır. Azınlık Planı’na göre ise Kudüs merkezli

Filistin Federal Devleti kurulacaktır.

Mısır Devlet Başkanı Nasır’ın Süveyş Kanalı’nı millîleştirdiğini açıklamasıyla Süveyş Krizi ortaya çıktı.

Bölgenin SSCB’nin kontrolüne girmesini istemeyen ABD Başkanı Eisenhower 5 Ocak 1957 yılında Amerikan Kongresi’nde tarihe “Eisenhower Doktrini” diye geçecek olan isteklerini kabul ettirdi.

Buna göre, doktrinin amacı; Orta Doğu ülkelerine ekonomik ve askerî yardım yapmak, olası bir saldırı (SSCB) ihtimaline karşı ABD askerlerini bölgeye göndermekti.

Bu doktrini kabul eden ve yararlanan ülkeler ise Türkiye, Lübnan, Afganistan, Irak, Tunus, Fas, Pakistan ve İsrail olurken, Suudi Arabistan, Mısır, Suriye, Ürdün ise doktrine tepki gösterdi.

II. Dünya Savaşı’nın sonucunda 38. Enlem sınır kabul edilerek kuzeyde SSCB kontrolünde Kore Halk Cumhuriyeti, Moskova’nın talimatıyla Güney Kore’ye saldırdı. Bunun üzerine ABD Birleşmiş Milletlerin yardımıyla askerî bir kuvvet hazırlayıp bölgeye gönderdi. Türkiye de bölgeye barış gücü adı altında Tuğgeneral Tahsin Yazıcı önderliğinde 5090 kişiyle katıldı (Şimal Yıldızları).

ABD Uzak Doğu’da etkinliğini artırabilmek amacıyla Tayland, Filipinler, Pakistan, ABD, Fransa, İngiltere, Yeni Zelanda, Avustralya ile birlikte Güney Doğu Asya Antlaşma Teşkilatını (SEATO) kurdu.

Diğer Gelişmeler XIX. yüzyıldan beri İngiltere’nin Mahatma Gandhi Muhammed Ali Cinnah sömürgesinde olan Hindistan’da ilk büyük bağımsızlık ayaklanması 1857’de çıktı, 1917’den sonra ise Mahatma Gandhi’nin önderliğinde pasif direniş hareketleri başladı. Bu durum Hindistan’daki Müslümanları da cesaretlendirdi ve 23 Mart 1940’ta toplanan “Müslümanlar Birliği Cemiyeti Kongresi” sonucunda Muhammed Ali Cinnah’ın önderliğinde Hindistan’dan ayrı Pakistan Devleti’nin kurulması kararı alındı. Bunun üzerine İngiltere 1947’de Hint Yarımadası’nda Hindistan ve Pakistan adıyla yeni iki dominyon devlet kurulduğunu açıkladı. 1947 yılında da İngilizlerin bölgeden askerlerini çekmesiyle Hint Yarımadası’nda bağımsız Hindistan ve Pakistan devletleri kuruldu.

Nelson Mandela Güney Afrika Cumhuriyeti’nde ise klan adı olan “Madiba” ile anılan

Nelson Mandela siyahi halka yapılan ırkçılığa karşı mücadele etmiştir. 1994 seçimlerini kazanan Mandela ülkesinin ilk siyahi cumhurbaşkanı olmuştur.

Osmanlı egemenliğinde “dayı”lar tarafından yönetilen Cezayir 1830’da Fransa tarafından işgal edildi. 1871’de Cezayirliler Muhammed el-Mukrani önderliğinde Fransız yönetimine karşı ayaklanmalarına rağmen isyanları kanlı bir şekilde bastırıldı. 1931’de ise Abdülhamit bin Badis önderliğinde Cezayirli Müslüman Âlimler Cemiyeti kuruldu ve parolasını “Dinimiz İslam, dilimiz Arapça, vatanımız Cezayir” olarak belirledi.

II. Dünya Savaşı’ndan sonra 8 Mayıs 1945’te Cezayir’de yapılan bir törende Cezayirlilerin Cezayir bayrağı taşıması üzerine Fransa tank ve savaş uçaklarını kullanarak 40.000 Cezayirliyi katletti. Bu olay tarihe “Setif Katliamı” olarak geçti.

Cemile Buhayra 1945’teki Setif Katliamı sonrası Cezayirli Cemile Buhayra’da “Cezayir Ulusal Kurtuluş Cephesi”ne katıldı. 1957’de yakalanarak idama mahkûm edildi. Uluslararası baskılar sonucu idam cezası 1958’de hapis cezasına çevrildi ve 1962’de serbest bırakıldı. Cemile, Cezayir ve Afrika direnişinin simgesi hâline geldi.

Türkiye’nin BM’nin oluşturduğu güçlerin arasına Kore Savaşı’na asker göndermesi, savaşta Türk askerlerinin üstün cesareti, Türkiye’nin stratejik konumu, NATO’nun SSCB’ye yakın olan Türkiye’de üs kurma düşüncesi sonucunda 15 Eylül 1951’de NATO Türkiye ve Yunanistan’ın NATO’ya girmesine karar verdi.

TBMM de 18 Şubat 1952 tarihinde NATO’ya girişi onayladı.

Türkiye, Truman Doktrini’nin yayımlanmasından sonra ABD ile ilişkilerini geliştirmeye başlamıştır. Bu yakınlaşma sonucu Türkiye’nin iç tehdit algılamaları değişmeye başlamıştır. Bu değişikliklerden bazıları şunlardır:

Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan’ın 28 Şubat 1953’te “Dostluk ve İş Birliği Antlaşması”nı imzalamasıyla Balkan Paktı kuruldu. Paktın amacı üye ülkeler arasında ekonomik ve kültürel iş birliğini geliştirmek, sorunları barışçıl yollarla çözmek, ortak savunma konusunda iş birliği yapmaktı.

24 Şubat 1955’te Türkiye - Irak arasında imzalanarak bu pakt kuruldu. Paktın amacı; Orta Doğu’da yaşanan istikrarsız ortamda savunma ve güvenliği sağlamaktı.

Daha sonra bu pakta İngiltere, İran ve Pakistan da katıldı. 1958’de Irak’ta krallık rejiminin yıkılması sonucu, Irak pakttan ayrıldı.

Irak’ın ayrılmasıyla paktın merkezi Ankara'ya taşındı. 1959’da ise adı “Merkezî Antlaşma Örgütü” (CENTO) olarak değiştirildi. 20 yıl devam eden bu örgütten İran ve Pakistan’ın ayrılması sonucu pakt fiilen sona erdi.

II. Dünya Savaşı’ndan sonra Batı’nın demokrasi fikirleri ülkemiz aydınlarını da etkilemişti. Özellikle aydınların yazıları ve halkın demokrasi talepleri çok partili hayata geçişte etkili oldu.

İsmet İnönü’nün de çok partili hayata geçilmesini isteyen demeçlerde bulunmasıyla süreç hızlandı.

CHP milletvekilleri Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü 7 Haziran 1945’te parti kanunlarında değişiklik yapılmasını isteyen bir önerge verdi. “Dörtlü Takrir” denilen bu önerge CHP yönetimi tarafından reddedildi.

Bu sırada Nuri Demirağ tarafından 18 Temmuz 1945’te “Millî Kalkınma Partisi” kuruldu. Dörtlü Takrir’i veren milletvekilleri CHP’den ayrılarak 1946 yılında Demokrat Parti’yi (DP) kurdular.

7 Ocak 1946’da resmî olarak Demokrat Partinin kurulmasıyla;

16 Şubat 1950’de Milletvekili Seçim Kanunu tamamen yenilendi. Buna göre seçimler yargı denetimine alındı ve gizli oy - açık tasnif (sayım) sistemi getirildi.

Gümüş Motor Fabrikası Türkiye’de, Soğuk Savaş Dönemi’nde genç mühendis Necmettin Erbakan’ın girişimleriyle Türkiye’nin ilk yerli motorunu üretmek amacıyla 1960’da “Gümüş Motor Fabrikası” açıldı.

Dizel motor, iki silindirli motorlar imal edilen bu fabrika, özellikle derin kuyu pompaları üreterek Devlet Su İşlerinin verdiği siparişleri karşılayarak Türkiye’nin motor açısından dışa bağımlılığını azalttı.

Ancak varlıkları yurt dışından ithal ettikleri motor ve yedek parçaya bağlı şirketler bu projeye karşı çıktılar, bir süre dışarıdan alınan motorlar yok pahasına satıldı ve gümüş motora duyulan ihtiyacı azalttı.

Bu şirketin hisselerinin %75’ini alan Şeker Şirketi, Necmettin Erbakan’ı fabrika genel müdürlüğünden uzaklaştırdı. Gümüş Motor artık Pancar

Ekici Kooperatiflerinin söz sahibi olduğu bir firma oldu ve adı da “Pancar Motoru” olarak değiştirildi.