Ders Hedefleri
Bölüm 1 / 5
Demokrasi, halkın egemenliği temeline dayanan yönetim biçimidir. Kısacası halkın kendi kendisini yönetmesi ve kendisini yönetecek kişileri özgürce seçebilmesidir.
Demokrasinin vazgeçilmez temel esaslarından bazıları şunlardır: millî egemenlik, hürriyet ve eşitlik, siyasi partiler. Siyasi partiler olmadan farklı görüşler temsil edilemez ve iktidar denetlenemez.
Bölüm 2 / 5
Demokrasinin tam anlamıyla yerleşmesi için halkın farklı görüşlerinin mecliste temsil edilmesi ve hükûmetin muhalefet partilerince denetlenmesi zorunluydu. Bu amaçla çok partili hayata geçiş adımları atıldı.
| Parti Adı | Kurucusu ve Kuruluş Yılı | Ekonomi ve Temel Görüşleri | Kapanma Sebebi |
|---|---|---|---|
| Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) — kuruluş adı: Halk Fırkası | Mustafa Kemal (9 Eylül 1923); 10 Kasım 1924'te Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı | Devletçilik ilkesini benimsemiştir (1931'de parti programına girdi). İlk genel başkanı Atatürk'tür. Mecliste Müdafaa-i Hukuk Grubu'ndaki Birinci Grubun partiye dönüşmüş hâlidir. | Kapatılmadı; 1950'ye kadar iktidar partisi olarak ülkeyi yönetti. Cumhuriyet tarihinin ilk partisidir; inkılapları hayata geçirmiştir. |
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) | Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Adnan Adıvar (17 Kasım 1924) | İlk muhalefet partisidir. Cumhuriyeti benimsemiş, ekonomide liberalizmi savunmuştur; tüzüğündeki 'Partimiz dinî inanç ve fikirlere saygılıdır' maddesi rejim karşıtlarınca istismar edilmiştir. | Şeyh Sait İsyanı ile ilişkili olduğu gerekçesiyle Takrir-i Sükûn Kanunu'na dayanılarak kapatılmıştır (3 Haziran 1925). |
| Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) | Ali Fethi Okyar (12 Ağustos 1930) | İkinci muhalefet partisidir. 1929 ekonomik bunalımına çözüm bulmak ve CHF'yi denetlemek için Atatürk'ün isteğiyle kurulmuştur. Liberalizmi savunmuştur. | Rejim ve laiklik karşıtlarının partiye doluşması üzerine Ali Fethi Bey partiyi kendi isteğiyle feshetmiştir (17 Kasım 1930). Ardından Menemen Olayı yaşanmıştır. |
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Şeyh Sait İsyanı ile bağlantılı görülerek Takrir-i Sükûn Kanunu'na dayanılarak kapatıldı. Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı ise kurucusu Fethi Okyar kendi isteğiyle feshetti.
Ortak yönleri: İkisi de muhalefet partisiydi, ikisi de ekonomide liberalizmi savundu ve ikisine de zamanla eski rejim yanlıları sızdı.
Bölüm 3 / 5
1926 yılında eski İttihatçılar ve rejim aleyhtarları, Mustafa Kemal'in İzmir gezisi sırasında bir suikast planladı. Amaç Mustafa Kemal'i ortadan kaldırarak Cumhuriyeti yıkmaktı.
Giritli Şevki'nin ihbarı ile suikast planı önlendi ve suçlular İstiklal Mahkemelerinde yargılandı. Mustafa Kemal bu hadise üzerine tarihî sözünü söyledi: 'Benim naçiz vücudum bir gün elbet toprak olacaktır fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.'
"Boşa çıkarılan suikast teşebbüsünden sonra vatandaşlarımdan aldığım mektup ve telgraflar beni çok mutlu etti. Bu elim olayın benim şahsımdan ziyade cumhuriyetimize ve onun prensiplerine yönelik olduğuna şüphe yoktur. Temeli, büyük Türk milletinin vicdanında, akıl ve şuurunda atılmış olan cumhuriyetimizin, bir vücudun koparılması ile yok olacağını zannedenler çok zayıf akıllı bahtsızlardır. Benim naçiz vücudum bir gün elbet toprak olacaktır. Fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır."
Bu demeçte Mustafa Kemal, cumhuriyetin kendi varlığından daha önemli olduğunu vurgular. Demeç onun fedakâr ve cumhuriyeti devam ettirmede kararlı bir kişiliğe sahip olduğunun göstergesidir.
Bölüm 4 / 5
Şeyh Sait İsyanı (1925): İngiltere'nin kışkırtmasıyla Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da saltanat ve hilafeti geri getirmek amacıyla çıkarılan dinî ve rejim karşıtı ayaklanmadır. İsmet İnönü hükûmeti Takrir-i Sükûn Kanunu'nu çıkararak isyanı bastırdı. Bu isyan sebebiyle Türk ordusu harekât yapamadığından Musul İngiltere mandasındaki Irak'a bırakılmak zorunda kalındı.
Menemen Olayı (23 Aralık 1930): İzmir Menemen'de Derviş Mehmet ve müritlerinin şeriat isteğiyle ayaklanarak Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay'ı şehit etmesidir. Henüz toplumun çok partili siyasi hayata hazır olmadığını göstermiş ve denemelere ara verilmiştir.
Şeyh Sait İsyanı sonucunda iç politikada Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılmış ve çok partili yaşam zarar görmüştür. Dış politikada ise Musul, Misakımillî'ye aykırı olarak topraklarımız dışında kalmıştır. Yani bir iç isyan dış politikayı da doğrudan etkilemiştir.
| Olay | Tarih ve Yer | Kimler | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Şeyh Sait İsyanı | 13 Şubat 1925 · Diyarbakır çevresi (Doğu ve Güneydoğu Anadolu) | Şeyh Sait ve taraftarları; İngiliz kışkırtması | Takrir-i Sükûn Kanunu ile bastırıldı; TCF kapatıldı; Musul Irak'a bırakıldı. |
| İzmir Suikastı girişimi | 15 Haziran 1926 · İzmir | Ziya Hurşit ve taraftarları | Giritli Şevki'nin ihbarıyla önlendi; suçlular İstiklal Mahkemelerinde yargılandı; halk telgraflarla bağlılığını bildirdi. |
| Kubilay (Menemen) Olayı | 23 Aralık 1930 · İzmir, Menemen | Derviş Mehmet ve yandaşları | Kubilay ve iki bekçi şehit edildi; isyan askerî birliklerce bastırıldı; halk mitinglerle protesto etti. |
Şeyh Sait İsyanı ve Menemen Olayı doğrudan laik cumhuriyet rejimini ve inkılapları hedef alan gerici (irticai) ayaklanmalardır. Bu olaylar demokratikleşme adımlarını geciktirmiştir.
İzmir Suikastı, Şeyh Sait İsyanı ve Kubilay Olayı yeniliklere, inkılaplara ve rejime karşı olanların gerçekleştirmek istediği olaylardır. Bu olaylar sonucunda çok partili hayata geçiş çalışmaları sekteye uğramıştır.
Bölüm 5 / 5
Önce soru kökündeki olumsuz ifadeye veya ana kavrama dikkat et; olay, kişi ve sonucu eşleştir; ardından dönem ve amaç bakımından ünite dışı kalan seçeneği doğrudan ele.
Dersin en önemli noktaları; sınavdan önce hızlıca göz at.