Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve Rejim Karşıtı Tepkiler

• İlk toplantısını 11 Ağustos 1923'te Cumartesi günü en yaşlı üye sıfatıyla Abdurrahman Şeref Bey'in başkanlığında yapmıştır.
• İnkılap meclisidir.
• Lozan'ı onaylamıştır.
• Mustafa Kemal, Ankara milletvekili olarak görev yapmıştır.
• Bu meclis döneminde 13 Ekim 1923'te Anayasa'ya konulan bir ek madde ile Ankara Başkent ilan edilmiş 29 Ekim 1923 tarihinde ise Cumhuriyet ilân edilmiştir.

• Millî Mücadele kazanılınca TBMM, 1 Nisan 1923'te seçimlerin yenilenmesine karar verdi.
• Nedenleri: I. TBMM savaş yıllarında yıpranmıştı; saltanatın kaldırılmasından sonra II. Grup'un muhalefeti sertleşmişti; Mustafa Kemal yapılacak inkılaplar için uyum içinde çalışabileceği bir kadro istiyordu.
• Mustafa Kemal seçimlere Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu (I. Grup) adaylarıyla ve 8 Nisan 1923'te yayımladığı Dokuz Umde (seçim bildirisi) ile girdi. Seçimleri büyük çoğunlukla bu grup kazandı.
• II. TBMM'nin ilk önemli işlerinden biri, 23 Ağustos 1923'te Lozan Barış Antlaşması'nı onaylamak oldu.
• Cumhuriyetin ilanı, halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, 1924 Anayasası, Şapka Kanunu, tekke ve zaviyelerin kapatılması ve Türk Medeni Kanunu gibi temel inkılaplar bu meclis döneminde yapıldı.

• İlk kurultayı Sivas Kongresi'dir. Çünkü bu kongrede Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmuştur.
• Bu cemiyet daha sonra Halk Fırkasına dönüştürülmüştür.
• En uzun süre iktidarda kalan partidir.
• Parti, 9 Umde Kararlarına göre kurulmuştur.
• Atatürk ilkelerinin tümünü savunmuştur.
• İlk genel başkanı Mustafa Kemal'dir.
• İkinci genel başkanı İsmet İnönü'dür.
• Ekonomide devletçiliği savunmuştur.
• Çift dereceli seçim sistemini savunmuştur.

1. 8 Nisan 1923Mustafa Kemal, seçim bildirisi olan Dokuz Umde'yi yayımladı. Parti daha sonra bu ilkelere göre kuruldu.
2. 9 Eylül 1923Halk Fırkası resmen kuruldu; genel başkanı Mustafa Kemal'dir.
3. 10 Kasım 1924Partinin adına “Cumhuriyet” kelimesi eklendi: Cumhuriyet Halk Fırkası. Bu değişiklik, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluşundan hemen önce yapıldı.
4. 1927Partinin İkinci Büyük Kurultayı'nda Mustafa Kemal Nutuk'u okudu. Sivas Kongresi ilk kurultay sayıldığı için bu kurultay “ikinci” kabul edilir.
5. 1935Partinin adı Cumhuriyet Halk Partisi oldu.

7 Ağustos 1924'te İngilizlerin kışkırtmasıyla Hakkâri bölgesindeki Nasturiler ayaklanmıştır. Musul Sorunu'nu fırsat bilerek Türkiye idaresinden çıkmaya yönelen Nasturilerin bu isyanı 26 Eylül'de kesin olarak bastırılmıştır.

Büyüt / İncele

• Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisidir.
• Kurucusu Kâzım Karabekir'dir. Adnan Adıvar, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay diğer kurucularıdır.
• Ekonomide liberalizmi ve tek dereceli seçim sistemini savunmuşlardır.
• Her türlü itikade (dinî görüşe) saygı gösterilmesini savunmuşlardır.
• Laiklik ilkesinin kötüye kullanıldığı gerekçesiyle Şeyh Sait İsyanı'ndan sonra kapatılmıştır.

• II. TBMM döneminde Mustafa Kemal ile Millî Mücadele'nin önde gelen bazı komutanları arasında görüş ayrılıkları çıktı.
• Bu komutanlar, cumhuriyetin ilanı gibi önemli kararların kendilerine danışılmadan ve aceleyle alındığını düşünüyor; Mustafa Kemal'in otoritesinin artmasından ve inkılapların hızından rahatsızlık duyuyordu.
• Mustafa Kemal ordunun siyasetten uzak tutulmasını istiyordu. Komutanlardan ya askerliği ya da milletvekilliğini seçmeleri beklendi. Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Paşalar ordu müfettişliğinden istifa ederek siyasette kaldı. Böylece ordu siyasetin dışında tutuldu.
• Parti 17 Kasım 1924'te kuruldu. “Terakkiperver” ilerici anlamına gelir.

• Cumhuriyet rejimini yıkmaya yönelik çıkan ilk isyandır.
• İsyan Şeyh Said önderliğinde Piran'da başlamıştır. Daha sonra Elazığ, Bitlis ve Muş'a kadar yayılmıştır.
• İngiltere, Türkiye ile Musul arasında tampon bir devlet kurdurarak, Türkiye'nin Musul'a ulaşmasını engellemeye çalıştığı için isyana destek vermiştir.

• İsyanı bastıramayan Ali Fethi Okyar istifa edip yerine İsmet İnönü gelmiştir.
• İsyan bastırılmış ve bölgede asayişi sağlamak amacıyla Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılmıştır.

• Ankara ve Diyarbakır'da İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur.
• İsyana destek veren Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, laiklik ilkesini kötüye kullandığı gerekçesiyle kapatılmıştır.
• Türkiye bu iç meseleyle uğraştığından dolayı İngiltere ile yaşanan Musul Sorunu'nda etkinliğini kaybetmiştir.

• İsyan 13 Şubat 1925'te Piran'da başladı ve kısa sürede bölgede yayıldı.
• Nedenleri: halifeliğin kaldırılmasına ve laik inkılaplara duyulan tepki, dinin siyasete alet edilmesi ve Musul sorununda Türkiye'yi zor durumda bırakmak isteyen İngiltere'nin kışkırtması.
• Fethi Bey (Okyar) hükûmeti düştü, İsmet Paşa hükûmeti kuruldu. Bölgede sıkıyönetim ilan edildi ve asker sevk edildi. İsyan Nisan 1925'te bastırıldı, Şeyh Said yakalandı ve elebaşları Diyarbakır'daki İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı.
• 4 Mart 1925'te çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu hükûmete olağanüstü yetkiler verdi. Rejimi tehdit eden örgüt ve yayınlar kapatılabildi; bazı gazeteler kapatıldı. Kanun iki yıllığına çıkarıldı, 1927'de uzatıldı ve 1929'da sona erdi.
• Dış politikaya etkisi: İsyan, Türkiye'nin Musul konusundaki elini zayıflattı. 1926 Ankara Antlaşması'yla Musul Irak'a bırakıldı.

• Eski İttihatçılar tarafından düzenlenmek istenmiştir.
• Giritli Şevki sayesinde suikastçılar yakalanmıştır.
• Son kez İstiklal Mahkemeleri görev yapmıştır.
• Kâzım Karabekir de bu davada yargılananlar arasında yer almıştır.

Büyüt / İncele

• Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci muhalefet partisidir.
• Bu partinin kurulmasında ülkede tek parti (CHP) olduğu için siyasi bir rekabetin olmaması, eleştiri ve denetim eksikliği, 1929 Dünya Ekonomik Krizi ile birlikte krizden etkilenen Türkiye'nin bu sıkıntılarından kurtulmak için yeni bir irade ve farklı çözümlere duyduğu ihtiyaç ve çok partili hayata geçilmek istenmesi etkili olmuştur.
• Partiyi Ali Fethi Okyar kurmuştur.
• Makbule Atadan da partide görev almıştır.
• Ekonomide liberalizmi ve tek dereceli seçim sistemini savunmuştur.

• Serbest Cumhuriyet Fırkasının tüzüğünde partinin cumhuriyetçilik, laiklik, milliyetçilik ilkelerine bağlı ve Türk kadınına siyasal hakların tanınmasından yana olduğu, ekonomide liberal yaklaşımları benimsediği ifade edilmiştir.
• Partinin içine gericilerin girdiğini gören Ali Fethi Okyar partiyi feshetmiştir.
• Böylece Cumhuriyet Dönemi'nde çok partili hayata geçiş denemesinin ikincisi de başarısız olmuştur.

• 12 Ağustos 1930'da Mustafa Kemal'in isteği ve teşvikiyle kuruldu. Kurucuları arasında Ali Fethi Okyar, Nuri Conker ve Ahmet Ağaoğlu vardı; Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Atadan da partiye katıldı.
• Programı cumhuriyetçi, milliyetçi ve laikti; ekonomide liberalizmi ve tek dereceli seçimi savundu.
• Eylül 1930'da İzmir'de büyük ilgi gördü. Ancak Mustafa Kemal'e ve inkılaplara karşı olanlar da hızla partinin çevresinde toplandı; yer yer olaylar çıktı.
• Ekim 1930 belediye seçimlerine katıldı ve bazı belediyeleri kazandı; seçimlerdeki usulsüzlük tartışmaları meclise taşındı.
• Ali Fethi Okyar, Mustafa Kemal'e karşı siyasi mücadele yapmak istemediğini belirterek partiyi 17 Kasım 1930'da feshetti. Parti yaklaşık üç ay yaşadı.

• Derviş Mehmet ve adamlarının “Şeriat isteriz.” diyerek önce iki bekçiyi sonra da olaya müdahale eden Mustafa Fehmi Kubilay'ı şehit etme olayıdır. İsyan bastırılmış ve sanıklar Divan-ı Harpte yargılanmıştır.
• Bu olay Cumhuriyet rejimini değiştirmeye yönelik çıkan ikinci isyandır. Bu olay sonrasında Atatürk Dönemi'nde çok partili hayata geçilmemiştir.

• Olay 23 Aralık 1930'da İzmir'in Menemen ilçesinde yaşandı.
• Ortamı hazırlayan etkenler: tekke ve zaviyelerin kapatılmasına, “Devletin dini İslam'dır” maddesinin 1928'de anayasadan çıkarılmasına ve diğer laik düzenlemelere duyulan tepki; Serbest Cumhuriyet Fırkası denemesi sırasında rejim karşıtlarının cesaret bulması.
• Hükûmet bölgede sıkıyönetim ilan etti; olaya karışanlar Divan-ı Harp'te yargılanıp cezalandırıldı.
• Olay, inkılapların halka yeterince benimsetilemediğini ve laikliğin yanlış anlaşıldığını gösterdi. İnkılapları halka anlatma çalışmaları hızlandı; 1932'de Halkevleri açıldı.

• Ezanın Türkçe okunmasına yönelik tepkidir.
• Türkçe ezan ilk olarak Fatih Camii'nde Hafız Rıfat Bey tarafından okunmuştur.
• Mustafa Kemal Bursa'daki olaylar hakkında ise “Bu bir din meselesi değil dil meselesidir.” demiştir.
• Adnan Menderes Dönemi'nde ezan aslına geri çevrilmiştir.

• Bir Fransız demir yolu şirketinde çalışan Naci Bey'in Türkçe konuştuğu için işten çıkarılması olayıdır.
• Bu olay sonunda “Vatandaş Türkçe Konuş” kampanyası düzenlenmiştir.

• Toplumda demokrasi kültürü ve siyasi olgunluk henüz yeterince gelişmemişti.
• Muhalefet partilerinin kurulmasıyla Cumhuriyet yönetimi ve inkılaplar tartışılmaya başlandı.
• Eskiye dönmek isteyenler ve rejim karşıtları muhalefet partilerinin çevresinde toplandı.
• Şeyh Said İsyanı, İzmir Suikastı ve Menemen Olayı gibi gelişmeler rejimi doğrudan hedef aldı.
• Çok partili hayata kalıcı geçiş Atatürk'ten sonra, 1945'te başladı; ilk tek dereceli seçim 1946'da yapıldı.

1. 11 Ağustos 1923II. TBMM açıldı; 23 Ağustos'ta Lozan'ı onayladı.
2. 9 Eylül 1923Halk Fırkası kuruldu.
3. 17 Kasım 1924Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu.
4. 13 Şubat 1925Şeyh Said İsyanı başladı.
5. 4 Mart 1925Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı.
6. 3 Haziran 1925Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı.
7. Haziran 1926İzmir Suikastı girişimi ortaya çıkarıldı.
8. 12 Ağustos 1930Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu.
9. 17 Kasım 1930Serbest Cumhuriyet Fırkası feshedildi.
10. 23 Aralık 1930Menemen Olayı yaşandı.
11. 1933Vagon Li Olayı yaşandı; “Vatandaş Türkçe Konuş” kampanyası yeniden canlandı.

1. 7 Haziran 1945CHP milletvekilleri Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü, parti kanunlarında değişiklik isteyen “Dörtlü Takrir”i verdi; önerge CHP grubunda reddedildi.
2. 1945Menderes ve Köprülü CHP'den ihraç edildi, Celal Bayar partiden istifa etti.
3. 18 Temmuz 1945Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisi'ni kurdu. MKP, II. Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan ilk muhalefet partisidir.
4. 7 Ocak 1946Demokrat Parti kuruldu; genel başkanlığına Celal Bayar getirildi. DP programı siyasette demokrasi ve ekonomide liberalizme dayanıyordu.
5. 21 Temmuz 1946Tek dereceli seçim sistemiyle yapılan ilk seçim; “açık oy, gizli sayım” usulü uygulandı, CHP kazandı, DP 62 milletvekiliyle meclise girdi.
6. 12 Temmuz 1947Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, 12 Temmuz Beyannamesi ile iktidar ve muhalefet partilerine eşit uzaklıkta duracağını açıkladı.
7. 16 Şubat 1950Milletvekili Seçim Kanunu yenilendi; seçimler yargı denetimine alındı ve “gizli oy, açık sayım” sistemi getirildi.
8. 14 Mayıs 1950Seçimleri DP kazandı; cumhuriyet tarihinde iktidar ilk kez seçimle el değiştirdi. Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu.