SSCB'nin Dağılması, Türk Dünyası ve Bölgesel Gelişmeler

Küreselleşen Dünya (1990 - 2021)

Küreselleşme; mal, hizmet ve sermayenin artan hareketliliği sonucunda dünyadaki ekonomik bütünleşmenin, toplumlar arasındaki iletişim ve etkileşimin ve bunlara bağlı olarak da ülke, devlet ve milletlerin karşılıklı bağımlılıklarının artmasına denir.

1970’lerdeki ekonomik krizlerden sonra devletin ekonomiye müdahalesini savunan Keynesyen model yetersiz görülmeye başladı. 1980’lerden itibaren İngiltere’de Margaret Thatcher, ABD’de Ronald Reagan öncülüğünde neo-liberal ekonomi politikaları uygulandı. Bu anlayışa göre devletin ekonomideki rolü azaltılmalı, kamu kuruluşları özelleştirilmeli ve serbest piyasa ekonomisi benimsenmeliydi.

Neo-liberal model; Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası ve 1995’te kurulan Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) gibi kuruluşlar aracılığıyla bütün dünyada yaygınlaştı. Sermayenin ve malların serbest dolaşımı, küreselleşmenin ekonomik zeminini oluşturdu.

Ocak 1987’de açıklık ve yeniden yapılanma programlarıyla, komünist iktidarın tepki çeken baskıcılığını, demokratik bazı uygulamalarla halk egemenliğine yaklaştırmak için “Glasnost”u, kasım ayında ise ekonomik yapıda radikal değişikliklerle ülke ekonomisini canlandırmayı, ekonomiye yeni bir dinamizm kazandırmak için “Perestroika”yı açıkladı.

Stanislav Petrov 26 Eylül 1983’te ABD ile SSCB nükleer savaşın eşiğinden döndü.

Moskova yakınlarında bulunan Serpukhov-15 istasyonunda Rus erken uyarı füze sistemi ABD tarafından beş adet kıtalararası balistik füze gönderildiğini tespit etti. Ancak bu uyarının hata olduğunu anlayan Stanislav Petrov adındaki komutan herhangi bir girişimde bulunmadı. İlerleyen saatlerde bu olayın güneş ışığı yansımasından kaynaklandığı anlaşıldı.

Petrov dünyayı olası bir nükleer savaşın eşiğinden döndürdüğü için 2004 yılında kendisine “Dünya Vatandaşı” ödülü verildi.

Gorbaçov, SSCB içindeki Letonya, Estonya ve Litvanya’da başlayan bağımsızlık hareketlerine çözüm bulmak için Aralık 1990’da “Egemen Devletler Birliği Antlaşması” fikrini ortaya attı.

Buna göre, SSCB’ye bağlı cumhuriyetlerdeki bağımsızlık ilanlarına karşı Gorbaçov’un gerekli tedbirleri almadığını düşünen ve bu antlaşmaya karşı olan ordu içindeki bazı komutanlar, bakanlar ve KGB liderinin aralarında bulunduğu bir grup, 18 Ağustos 1991 günü Gorbaçov’a karşı bir darbe yaptı.

Ortaya çıkan bu karışıklıklardan yararlanan SSCB’ye bağlı cumhuriyetlerin tamamına yakını bağımsızlıklarını ilan etti ve SSCB yıkıldı. Devlet başkanlığı görevine bir süre daha devam eden Gorbaçov, 25 Aralık 1991’de bu görevinden de istifa etti ve yerine Boris Yeltsin geçti.

ABD ile SSCB arasında var olan “Dehşet Dengesi” sona erdi.

Bu devletlerden Çekoslovakya hiçbir çatışma olmadan “Kadife Boşanma” adı verilen bir gelişmeyle Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak ikiye ayrıldı.

Helsinki Deklarasyonu’na tepki veren ilk ülke Çekoslovakya olmuştur.

Milliyetçi aydınlar tarafından imzalanan Charter 77 Bildirisi ile halk 1988’de “Ruslar, evinize dönün!” sloganlarıyla SSCB’ye başkaldırmıştır. 1989’da komünist idareyi yıkan halk “Çekoslovak Federal Cumhuriyeti” olarak devletin adını değiştirmiştir.

Bu özgür ve demokratik ortamda devlet, 1993’te Kadife Boşanma ile Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak ikiye ayrılmıştır. Çek Cumhuriyeti 2016 yılında ismini “Çekya” olarak değiştirmiştir.

1996’da Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın “Şanghay Beşlisi” adı ile kurdukları iş birliği yapılanması 2001’de Özbekistan’ın da katılımıyla “Şanghay İş Birliği Örgütü” adını aldı.

Azerbaycan, 1918’de Mehmet Emin Resulzade önderliğinde bağımsızlığını ilan etmesine rağmen kısa bir süre sonra SSCB yönetimine girmiştir.

Ebulfeyz Elçibey’in önderliğinde “Halk Cephesi” adıyla bir teşkilat kuruldu. SSCB’nin dağılmasından sonra 1991’de yeniden bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan’ı ilk tanıyan ülke Türkiye oldu. 1993’te Cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev’in “Biz bir millet, iki devletiz.” sözleri Türk - Azeri ilişkilerine egemen olmuştur. Mehmet Emin Resulzade, Bahtiyar Vahapzade gibi birçok ünlü şair ve yazar yetişmiştir.

Azerbaycan ile Türkiye arasında birçok ekonomik yatırım hayata geçirilmiştir. Bunlardan biri de 2017’de açılışı yapılan Bakü - Tiflis - Kars Demir Yolu yani yeni İpek Yolu Projesi ile Çin’den gelen yükün yaklaşık 15 - 20 gün içerisinde Avrupa ülkelerine ulaşması hedeflenmiştir.

31 Ekim 2003’ten beri ülkenin devlet başkanlığını İlham Aliyev yapmaktadır.

Dağlık Karabağ Sorunu 1985’ten sonra SSCB’deki iç gelişmelerden faydalanan Ermenistan, Karabağ’ı kendisine bağlamak istemiştir. Azerilerden silahlar toplanırken Ermenistan Meclisi bu kararnameyi kendi topraklarında uygulamamıştır. Azerilerin tamamen silahsız kalması üzerine Karabağ, Ermenistan tarafından işgal edildi. Hocalı başta olmak üzere birçok kentte çok sayıda sivil öldürülmüş veya göçe zorlanmıştır.

Hocalı Katliamı 26 Şubat 1992’de Ermeni güçleri bir Azerbaycan toprağı olan Hocalı köyüne gece vakti girerek 106’sı kadın, 63’ü çocuk, 70’i yaşlı, 374’ü erkek toplam 613 kişiyi katletti. Bu katliamdan sonra olası başka bir katliama maruz kalmak istemeyen 1 milyona yakın Azerbaycan Türk’ü, işgal edilen topraklardan göç etmek zorunda kalmıştır.

Gorbaçov tarafından Kazakistan’ın başına getirilen Nursultan Nazarbayev, SSCB’nin dağılmasından sonra 1991’de bağımsızlığını ilan etti. Kazakistan’ı tanıyan ilk devlet Türkiye oldu. Kazakistan, 1991’de Semey Nükleer Deneme Alanı’nı kapatarak dünya tarihinde ilk defa gönüllü olarak kendi nükleer silah deposundan vazgeçen ülke olmuştur.

1990 sonbaharında yapılan seçimlerde Askar Akayev cumhurbaşkanı seçildi. Şubat 1991’de başkent Frunze’nin adı Bişkek (devrim öncesi adı) olarak değiştirildi.

SSCB’nin dağılması üzerine 31 Ağustos 1991’de bağımsızlığını ilan etti. Türkiye, Kırgızistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülkedir.

Kırgızistan’ın yetiştirdiği ve bütün dünyada tanınan önemli bir yazar olan Cengiz Aytmatov’un romanları ülkemizde de büyük ilgi görmektedir.

SSCB’nin dağılması üzerine, 31 Ağustos 1991’de Özbekistan bağımsızlığını ilan etti ve İslam Kerimov cumhurbaşkanı seçildi.

1985’te Türkmenistan Komünist Partisi Başkanlığına Saparmurad Niyazov getirildi. Türkmenler arasındaki kabileciliği ortadan kaldırıp birliği sağlayan Niyazov, Türkmen dilinin resmî dil olmasını sağladı. Türkmenistan 1991’de bağımsızlığını ilan etti.

Türkmenistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke ise Türkiye oldu.

Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)

Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), SSCB’nin dağılmasının ardından 21 Aralık 1991’de “Almatı Zirvesi” sonucu Azerbaycan, Ermenistan, Belarus, Kazakistan, Moldova, Kırgızistan, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan ve Ukrayna’nın katılımı ile kurulmuştur. Daha sonra ise Aralık 1993’te Gürcistan katılmıştır. Ancak Gürcistan, 2008 Güney Osetya Savaşı sonrasında 14 Ağustos 2008’de aldığı meclis kararı ile BDT’den ayrılmış, ayrılık 18 Ağustos 2009’da yürürlüğe girmiştir.

TİKA (Türk İş Birliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı)

TİKA, 24 Ocak 1992’de başta Türk dilinin konuşulduğu ülkeler ve Türkiye’ye komşu ülkeler olmak üzere; gelişmekte olan ülkelerin kalkınmalarına yardımcı olmak, bu ülkelerle ekonomik, teknik, sosyokültürel ve eğitim alanlarında iş birliğini geliştirmek, ülkelerin kalkınma ihtiyaç ve hedeflerini, yapılabilecek iş birliği ve yardım konularını belirlemek, gerekli program ve projeleri hazırlamak için kurulmuştur. Pazar ekonomisine geçiş çabalarını desteklemek, TİKA’nın görev ve sorumluluklarındandır.

Rus Çarlığı ve SSCB dönemlerinde uygulanan “Ruslaştırma” siyaseti Türk cumhuriyetlerinde derin izler bıraktı. Ruslar Türklerin dil, inanç ve tarih bilincini zayıflatmaya çalıştı; Türk toplulukları coğrafya, boy, mezhep ve siyasi görüş farklarına göre birbirinden ayrıştırıldı. Buna rağmen Türkler uzun süren Rus egemenliği boyunca bağımsızlık arzusunu ve millî değerlerini canlı tuttu.

Türkiye, bağımsızlığını kazanan Türk cumhuriyetlerini resmen tanıyan ilk ülke oldu: Azerbaycan’ı 9 Kasım 1991’de, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’ı 16 Aralık 1991’de tanıdı. Cumhurbaşkanı Turgut Özal döneminden itibaren bu ülkelerle yakın ilişki kurma politikası izlendi; üst düzey ziyaretler yapıldı, antlaşmalar imzalandı ve Türkiye bu devletlerin uluslararası alanda tanınmasına öncülük etti.

1 Ağustos 1975’te 35 ülkenin katılımıyla imzalanan Helsinki Nihai Senedi’nin insan haklarına ilişkin maddeleri, Avrupa’daki sosyalist ülkelerde hak ve özgürlük taleplerini artırdı. Gorbaçov’un reform politikaları ve SSCB’nin artık Doğu Avrupa’daki gelişmelere askerî müdahalede bulunmaması bu ülkelerdeki komünist yönetimlerin 1989’dan itibaren hızla çökmesini kolaylaştırdı.

1989’da Demokratik Almanya’nın kendi vatandaşlarına ülkeden çıkış vizesi vermemesi üzerine on binlerce kişi Batılı ülkelerin büyükelçiliklerine sığındı. Demokratik Almanya’daki özgürlük isteyen halk hareketleri sonunda 9 Kasım’da Berlin Duvarı geçişlere açıldı ve 13 Haziran 1990’dan sonra da yıkılmaya başlandı. 3 Ekim 1990’da Almanya resmen birleşti.

1957’de imzalanan Roma Antlaşması ile “Avrupa Ekonomik Topluluğu” adını alan birliğin politikalarının başarıya ulaşması sonucunda 1973’te üye sayısı altıdan dokuza çıktı.

7 Şubat 1992’de imzalanan ve Kasım 1993’te yürürlüğe giren Maastricht Antlaşması ile Avrupa Topluluğu, “Avrupa Birliği” adını aldı. Avrupa Birliği 1 Temmuz 2013 itibarıyla Hırvatistan’ın da birliğe katılması ile üye sayısını yirmi sekize yükseltmiştir.

Hollanda’nın Maastricht kentinde imzalanan Avrupa Birliği Antlaşması’nda (Maastricht Antlaşması), Ekonomik ve Parasal Birliğin (EPB) aşamaları, bu aşamalarda izlenecek ekonomik ve parasal politikalarla bu politikaların uygulanması için gerekli kurumsal değişiklikler ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bu düzenlemeler çerçevesinde, üye ülke ekonomileri arasındaki farklılıkların giderilebilmesi için, “Maastricht Kriterleri” olarak adlandırılan yakınlaşma kriterleri tespit edilmiş ve bunlara uyulmaması durumunda uygulanacak yaptırımlar belirlenmiştir.

22 Haziran 1993 tarihinde yapılan Kopenhag Zirvesi’nde adaylık için başvuruda bulunan ülkelerin tam üyeliğe kabul edilmeden önce aday ülkeler; demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları, azınlık hakları ve işleyen bir piyasa ekonomisi alanlarında belirli bir seviyeye gelmiş olmalıdırlar. AB, bu kriterlere uygun gördüğü birçok Doğu Avrupa ülkesini özellikle 2004 yılından sonra tam üyeliğe almıştır.

NATO’nun Avrupa’da Genişlemesi Doğu Bloku’nun yıkılmasından sonra oluşan Doğu Avrupa ülkeleri NATO’ya girerek güvenlik sorunlarını çözmekle beraber ABD ve Batılı ülkelerle siyasi ve ekonomik bağlarını güçlendirmeyi amaçlamışlardır. Bu amaçla Ocak 1994’te ilan edilen “Barış İçin Ortaklık (BİO)” adıyla bir ortaklık programı uygulamaya konularak NATO ile yakınlaşmaları ve farklı tarihlerde üye olma imkânı sağlanmıştır. Ancak Makedonya’nın üyeliği Yunanistan tarafından, Kıbrıs Rum Yönetimi’nin de üyeliği Türkiye tarafından veto edilmiştir.

Türkiye, Temmuz 1959’da topluluğa tam üyelik için başvurmuştur. AET tarafından verilen cevapta, Türkiye’nin kalkınma düzeyinin tam üyeliğin gereklerini yerine getirmeye yeterli olmadığı bildirilmiş ve tam üyelik şartları gerçekleşinceye kadar geçerli olacak bir ortaklık antlaşması imzalanması önerilmişti. Bu gelişmeler sonucunda 12 Eylül 1963’te “Ankara Antlaşması” imzalanmıştır.

Ancak Ankara Antlaşması, geçiş dönemi hükümleri ve tarafların üstleneceği yükümlülükleri belirten Katma Protokol (1970; 1973’te yürürlüğe girdi) öngörüldüğü şekilde uygulanamamıştır.

AB ile başlangıçta sadece ekonomik olan sorunlar, Yunanistan’ın 1981’de topluluğa tam üye olması ile siyasi boyut da kazanmıştır. Çünkü AB’ye üyeliğin kabulü için oy birliği şartı aranmaktadır. Türkiye ile arasındaki sorunların kendi politikasına uygun şekilde çözümü için Yunanistan’ın veto hakkını bir koz olarak kullanması sonucu topluluk ile Türkiye arasındaki ilişkiler dondurularak mali iş birliğine son verilmiştir.

Türkiye, 14 Nisan 1987’de tekrar AB’ye tam üyelik müracaatında bulunmuştur. AB Komisyonu tarafından 1989’da verilen cevapta, Türkiye’nin AB’ye üyelik konusundaki ehliyeti kabul edilmekle birlikte, gelecekteki genişleme sürecine kadar beklenmesi ve Gümrük Birliği sürecinin tamamlanması önerilmiştir. Yapılan müzakereler sonunda Türkiye ile AB arasındaki Gümrük Birliği, 1 Ocak 1996 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Avrupa Birliği, 1993 Kopenhag Zirve Toplantısı’nda ve 12 - 13 Aralık 1997 tarihlerinde Lüksemburg’da yapılan Avrupa Birliği Zirvesi’nde Türkiye’nin tam üyeliğe ehliyeti bir kez daha teyit edilmiştir.

15 - 16 Haziran 1998 tarihinde gerçekleşen AB “Cardiff Zirvesi”

Sonuç Belgesi’nin genişleme ile ilgili bölümünde, adayların tam üyeliğe hazırlanma durumunu incelemek üzere kurulmuş olan gözden geçirme mekanizmasına Türkiye de dâhil edilmiştir.

Belgede ayrıca, Komisyon tarafından Türkiye’yi tam üyeliğe hazırlamak için sunulan “Avrupa Stratejisi” onaylanmıştır. AB Komisyonunun 1999’da açıkladığı raporda, Türkiye tam üyeliğe aday gösterilmiş ve ülkemize de somut bir “Katılma Ortaklığı Stratejisi” önerilmiştir. 10 - 11 Aralık 1999 tarihlerinde Helsinki’de yapılan AB Devlet ve Hükûmet Başkanları Zirvesi’nde Türkiye, oy birliği ile Avrupa Birliği’ne aday ülke olarak kabul edilmiştir. Bu süreçte Türkiye AB fonları tarafından finansı sağlanan Socrates (Genel Eğitim), Leonardo da Vinci (Mesleki Eğitim), Hayat Boyu Öğrenme (LLP) ve Gençlik (Youth in Action) programlarına tam üye olarak katılarak ülkemizde bununla ilgili “Ulusal Ajans” adı verilen bir yapılanmayı gerçekleştirmiştir.

1945’te yapılan seçimleri kazanan Tito, Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti’ni kurarak ülkedeki krallık yönetimine son verdi.

Yugoslavya; Slovenya, Hırvatistan, Bosna - Hersek, Karadağ, Sırbistan, Makedonya Federal Cumhuriyetleri ile Voyvodina ve Kosova özerk bölgelerinden oluşturuldu. 1974 Anayasası ile Tito ömür boyu devlet başkanı seçildi.

Tito’nun 1980’de ölümünden sonra Aralık 1987’de Slobodan Miloşeviç’in bir darbeyle Sırp Komünist Partisinin başına geçmesi ile Avrupa’nın 4. büyük ordusu olan Yugoslavya Federal Ordusu (JNA), Sırpların kontrolüne geçti.

Buna karşılık Slovenya Cumhuriyeti Parlamentosu 7 Haziran 1989’da Slovenya halkının kendi geleceğini kendisinin belirlemesi yönünde karar alarak 2 Temmuz 1990’da egemenlik bildirgesi yayımladı, 25 Haziran 1991’de bağımsızlığını ilan etti. Bunu Hırvatistan Parlamentosunun bağımsızlık kararı takip etti.

Böylece Yugoslavya’da parçalanma süreci başlamış oldu. Aynı yıl içinde Makedonya, 1992’de de Bosna - Hersek bağımsızlıklarını ilan edince Yugoslavya’yı oluşturan altı devletten dördü; Slovenya, Hırvatistan, Makedonya ve Bosna - Hersek, Yugoslavya’dan ayrılmış oldu.

Bosna - Hersek’in bağımsızlık kararı 29 Şubat 1992’de, Bosnalı Sırpların seçimi boykot etmelerine rağmen referandumla onaylandı. 6 Nisan’da da AT Bosna - Hersek’in bağımsızlığını tanıdı.

Bu durumu kabul etmeyen Sırbistan, “Büyük Sırbistan” hayalini gerçekleştirebilmek için yanındaki milis grupları da silahlandırarak silahsız Boşnaklara karşı savaş başlattı.

Temmuz 1995’te General Ratko Mladiç komutasındaki Sırp güçleri, daha önce BM Güvenlik Konseyi tarafından “güvenli bölge” ilan edilmiş olan Srebrenica’yı işgal etti ve binlerce sivili topluca katletti.

Bu gelişme üzerine NATO harekete geçerek 30 Ağustos 1995’te Sırp hedeflerine yönelik kapsamlı hava operasyonları başlattı.

Üç hafta süren bu harekât sonucunda Sırplar ateşkes yapmayı kabul etti. 14 Aralık 1995’te Yugoslavya Federal Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Slobodan Miloşeviç ve Hırvatistan Cumhurbaşkanı Franyo Tucman ve Bosna - Hersek eski Cumhurbaşkanı “Bilge Lider” lakaplı Aliya İzzetbegoviç tarafından “Dayton Antlaşması” imzalanarak Bosna Savaşı sona erdi.

Miloşeviç 1989’da Kosova’nın özerk statüsüne son verdi. Nüfusun çoğunluğunu oluşturan Arnavutlar Kosova Kurtuluş Ordusu ile silahlı mücadeleye başladı; Sırp güçleri Arnavut halka yönelik saldırılarını artırdı.

NATO, BM Güvenlik Konseyi kararı olmadan 24 Mart 1999’da Sırp hedeflerine hava harekâtı başlattı; Türkiye de harekâta katıldı. Miloşeviç Haziran 1999’da barış şartlarını kabul etti ve Kosova’da güvenliği sağlamak için NATO önderliğinde KFOR barış gücü kuruldu. Kosova 17 Şubat 2008’de bağımsızlığını ilan etti.

Sırbistan ve Karadağ’dan oluşan Yugoslavya Federal Cumhuriyeti 2003’te “Sırbistan-Karadağ” adını aldı. 2006’da Karadağ referandumla bağımsız olunca Yugoslavya adı tarihe karıştı.

II. Dünya Savaşı’nda İtalyanlar tarafından işgal edilen Arnavutluk Enver Hoca liderliğinde, İtalyan ve Almanlara karşı mücadele verdi ve savaş sonunda Komünist Partinin yönetimine girmiştir.

Enver Hoca Dönemi’nde bütün kilise ve camiler kapatılmış ve Arnavutluk, 1967 yılında resmî olarak dünyadaki ilk ateist devlet olmuştur.

Nisan 1985’te Enver Hoca’nın ölümünden sonra Ramiz Alia, Arnavutluk Komünist Partisi liderliğine ve devlet başkanlığına getirildi.

Ramiz Alia, Doğu Avrupa’daki değişim karşısında reformlara yöneldi ve muhalefete izin verdi. 1991’de çok partili seçimler yapıldı. 1992 seçimlerini Demokrat Parti kazandı ve Sali Berişa cumhurbaşkanı oldu; böylece Arnavutluk’ta komünist rejim sona erdi.

Irak, borçlarını ödeyebilmek, sanayileşmesini sürdürmek ve askerî yönden yeniden güçlenebilmek için Kuveyt’in günlük limitten fazla petrol çıkararak kendisini zarara uğrattığı iddiasını öne sürerek bu devletten 24 milyar dolar istedi. Bu isteklerin kabul edilmemesi üzerine Irak birlikleri, 2 Ağustos 1990 günü Basra Körfezi’nin doğusunu ve Kuveyt’teki zengin petrol yataklarını ele geçirerek bölgede daha etkili olma amacıyla Kuveyt’i işgal etti.

Kuveyt’in işgali Irak’ı kendileri için bir tehdit unsuru olarak gören İran, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri başta olmak üzere bölge ülkelerinin politikalarıyla da uyuşmuyordu.

Bu nedenlerle Irak’ın Kuveyt’i işgaliyle başlayan “Körfez Krizi”, aynı zamanda bir dünya sorunu hâline geldi.

Irak’ın Kuveyt’ten çekilmesini sağlamak amacıyla Güvenlik Konseyi kararıyla oluşturulan koalisyon güçlerine ABD ve Avrupa devletlerinin yanında Mısır, Bahreyn, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Suriye gibi Arap ülkeleri de destek verdi.

BM Güvenlik Konseyi kararına göre koalisyon güçleri 17 Ocak’ta hava saldırısına başladı. Bu saldırılar sonucu Irak, askerî gücünün büyük bölümünü kaybetti.

Mayıs 1991’de, 36. Paralel’in kuzeyini kontrol altında tutmak ve Irak’ın ateşkes koşullarına uyup uymadığını kontrol etmek için uluslararası “Çekiç Güç” kuruldu. Merkezi Türkiye’deki İncirlik Üssü olan bu güç; Amerikan, İngiliz, Fransız ve Türk hava birliklerinden oluşuyordu. 20 Mart 2003’te ABD ve İngiltere Irak’a saldırı başlattı. ABD ve İngiliz kuvvetleri 9 - 10 Nisan’da Bağdat’a girdi.

Devlet Başkanı Saddam Hüseyin, 30 Aralık 2006’da idam edildi.

Yapılan uzun çalışmalar sonucunda 13 Temmuz 2003’te “Geçici Irak Yönetim Konseyi” oluşturuldu ve seçimler 30 Ocak 2005’te yapıldı. Celal Talabani Cumhurbaşkanlığına seçildi. Hükûmetin kurulmasının ardından ekim ayında anayasa referanduma sunuldu ve kabul edildi. Koalisyon askerleri ise 2003’ten beri işgal ettikleri Irak’tan 31 Aralık 2011 tarihinde geri çekildi ve Körfez Savaşı resmen sona erdi.

Filistin’deki örgütler İsrail’e karşı 1964’te Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) çatısı altında birleştiler; Yaser Arafat 1969’da FKÖ’nün başına geçti.

BM, 1974’te FKÖ’yü Filistin’in tek temsilcisi olarak tanıdı. Filistin topraklarında FKÖ’nün yönlendirmesiyle İsrail’e karşı “ayaklanma”

(intifada) başladı. Ancak İsrail’in insan hakları ihlalleri dünyada yankı uyandırdı ve İsrail’i uluslararası kamuoyunda zor durumda bıraktı. 15 Kasım 1988’de Filistin Ulusal Konseyi tarafından “Bağımsız Filistin Devleti” ilan edildi. 1989’da Yaser Arafat, FKÖ merkez konseyi tarafından Filistin Devlet Başkanlığına seçildi. 1993’te “Oslo Görüşmeleri” sonunda ise FKÖ İsrail’i, İsrail de FKÖ’yü Filistin halkının temsilcisi olarak tanıdı.

1982’de Reagan (Regın) Planı, Batı Şeria’nın İsrail tarafından güvenlik içinde yönetilmesini ortaya koyarken yine aynı

yıl Arap Zirvesi’nde ortaya konulan FEZ Planı ile de;

uluslararası sularda askerî operasyon yaparak 9 Türk vatandaşını şehit etti. Tüm dünya tarafından kınanan bu olay sonrası İsrail ile Türkiye ilişkileri koptu. İsrail bu olaydan yaklaşık üç yıl sonra (22.03.2013)

Türkiye’den resmen özür diledi ve şehit olanların yakınlarına da tazminat ödemeyi kabul etti.

Afganistan’da Şubat 1989’da SSCB birliklerinin çekilmesinden sonra bu durumdan yararlanan Molla Muhammed Ömer liderliğindeki Taliban (öğrenciler) grubu, 1996’da Kabil merkez olmak üzere ülkenin yaklaşık %70’ini kontrolü altına alarak İslam Devleti’ni kurdu. Taliban yönetimine karşı olanlar da Ahmet Şah Mesut liderliğinde ülkenin kuzeyinde toplanarak “Kuzey İttifakı” adı altında örgütlendi.

Afganistan Koalisyon Hükûmetini 1996’da deviren Afgan, Pakistanlı, Paştunlu dinci milis kuvvetlerine “Taliban” adı verilmiştir.

Afganistan - SSCB Savaşı sırasında daha önce ABD’de askerî eğitim almış Usame bin Ladin, 1988’de ise “El Kaide” adında bir terör örgütü kurmuştur.

ABD, 11 Eylül saldırılarından El Kaide terör örgütünü sorumlu tuttu. NATO, ortak savunmayı düzenleyen 5. maddeyi tarihinde ilk kez bu saldırılardan sonra işletti. 11 Eylül’den sonra dünya siyasetinin gündemi, Soğuk Savaş’taki Doğu-Batı çatışmasından küresel terörle mücadeleye kaydı; asimetrik savaş gibi yeni güvenlik kavramları öne çıktı.

ABD ve NATO güçlerinin Afganistan’dan çekilmesi sırasında Taliban, 15 Ağustos 2021’de Kabil’i ele geçirerek yeniden yönetime geldi.

Orta Doğu’nun başlıca su kaynakları: Dicle, Fırat, Asi, Şeria ve Nil nehirleridir.

1970’li yılların başlarından itibaren Türkiye’nin GAP’ı (Güneydoğu Anadolu Projesi) uygulamak üzere çalışmalara başlaması, Dicle ve Fırat nehirlerinden yararlanan Suriye ve Irak tarafından tepkiyle karşılandı. Bu gelişme Suriye ve Irak başta olmak üzere Arap devletlerinin sert tepkisi ile karşılandı. Böylece Dicle ve Fırat’ın sularının kullanımı ve paylaşılmasından doğan “Su Sorunu”

ortaya çıktı. Türkiye ise Fırat Nehri’nden, Suriye’ye saniyede 500 metreküp su bırakmayı kabul etti. Ayrıca Fırat ve Dicle’nin suyunu Arap Yarımadası’na kadar akıtacak “Barış Suyu Projesi”ni ortaya attı. Türkiye’nin su sorununu aşmaya yönelik çalışmaları Suriye’nin paylaşım stratejisi nedeniyle bir sonuç vermedi. Ayrıca Fırat Nehri üzerinde “Birecik Barajı”nın yapılmaya başlanması Suriye’nin,

Dicle üzerinde “Ilısu Barajı”nın yapılması Suriye ve Irak’ın tepkilerine sebep oldu.

Bilimsel ve Teknolojik Gelişmelerin Etkileri Günümüzde insanları etkileyen, bilimsel alanda devrim niteliğindeki en önemli gelişme “nanoteknoloji”dir. Genetik ve biyoteknoloji alanındaki çalışmalar sonucunda ise 1996’da “Dolly” adı verilen koyun kopyalandı. Ülkemizde de 2007 yılında “Oyalı” adı verilen ilk koyun kopyalandı.

1933’te Sovyetler Birliği’nde Yu Yu Voronoy tarafından insandan insana ilk organ nakli gerçekleştirilmiştir. 1966’da pankreas, 1967’de karaciğer ve kalp nakli, 1998’de el nakli ve 2005’te kısmi yüz nakli başarılı bir şekilde yapılmıştır.

Tunus’ta Muhammed Buazizi adında bir gencin kendine yapılan bir haksızlık sonucu kendisini yakmasıyla “Arap Baharı” ilk olarak Tunus’ta başlayıp kısa süre içinde Mısır, Libya ve Yemen’de yönetimlere karşı bir isyana dönüştü.

Bu isyanların ve Arap Baharı’nın ülkeleri etkisi altına almasında;

el-Bilteci hayatını kaybetti. Bu olay Sisi’ye karşı uluslararası muhalefetin başlamasına neden oldu.

2000’li yıllara girilirken Türkiye - Rusya ilişkileri hızlı bir şekilde gelişmeye başlamıştır. Şu anda Rusya, Rus doğal gazını Karadeniz’in altından döşenen bir boru hattıyla Samsun’a ulaştıran “Mavi Akım Projesi”nden dolayı Türkiye’nin en fazla ithalat yaptığı ülke hâline gelmiştir.

SSCB’nin dağılması sonucu Kafkasya’da Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan bağımsızlıklarını kazanınca Türkiye bölge ülkelerinin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünün korunmasına destek vermek ve Hazar Havzası enerji kaynaklarının üretilmesi ve taşınmasında rol almayı dış politikası olarak belirledi.

Türkiye, Azerbaycan’ı 9 Kasım 1991’de resmî olarak tanıyan ilk ülke olmuştur. Azerbaycan lideri Haydar Aliyev, iki ülke arasındaki dayanışmayı “Bir millet, iki devlet” sözüyle dile getirmiştir. Türkiye, Yukarı (Dağlık) Karabağ Sorunu’nda Azerbaycan’a destek olmuştur. Türkiye, işgalci devlet Ermenistan’a sınırlarını kapatmıştır.

Ekonomik alanda da Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ticaret hacmi günden güne artmaktadır. Özellikle Bakü - Tiflis - Ceyhan Petrol Boru Hattı ve Bakü - Tiflis - Erzurum Doğal Gaz Boru

Hattı, Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Şirketinin (SOCAR)

2011’de İzmir Aliağa Petkim’e 5 milyar dolarlık yatırım yapması ve ayrıca Azerbaycan’ın Hazar Denizi’ndeki Şah Deniz 2 Gaz Sahası ve Hazar Denizi’nin güneyinde üretilen doğal gazın öncelikle Türkiye’ye ardından da Avrupa’ya taşınmasını öngören “Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi” (TANAP) iki ülke arasındaki ekonomik yatırımlardır.

Yine bu süreçte Türkiye, Gürcistan ile de ilişkilerini geliştirirken Ermenistan’ın Azerbaycan topraklarını işgali ve sözde soykırımı devamlı gündeme getirip kamuoyu oluşturması, Türkiye ile Ermenistan arasındaki ekonomik ilişkilerin sona ermesine sebep olmuştur.

1990’lı ve 2000’li yıllarda Suriye ile su kaynakları, Suriye’nin teröre destek vermesi ve Hatay üzerinde hak iddia etmesi gibi sebeplerden dolayı ilişkiler gerilmiştir. 2000 yılında Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in hayatını kaybeden Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad’ın cenazesine katılması ve iki ülke arasında üst düzey ziyaretler iki ülke ilişkilerini geliştirmiştir.

2009’da Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad’ın Türkiye ziyareti sonrası iki ülke vatandaşları arasında vizelerin kaldırılması ve iki ülke arasında ortak bakanlar kurulu toplantısı yapılması “stratejik ortaklık” kavramına vurgu yapılması olumlu gelişmeler olurken, 2011 Arap Baharı sonrası Esad rejiminin sivil halkı katletmesi, 2012’de Türk jetinin düşürülmesi ve Türkiye’nin bu süreçte Suriyeli muhaliflere destek vermesi bir anda ilişkilerin tamamen kopmasına neden oldu. Türkiye ise savaştan kaçan Suriyeli mültecileri ülkesine kabul edip çeşitli illerde mülteci kampları kurmuştur.

2000’li yıllarda Türkiye - İsrail ilişkileri ise İsrail’in Batı Şeria’ya inşa ettiği “Utanç Duvarı”, İsrail’in Lübnan’a müdahalesi, 2008’de Gazze Şeridi’ne yönelik “Dökme Kurşun” operasyonu, 2010’da askerî operasyonların iptal edilmesi, Davos’ta yaşanan “One Minute Krizi”, alçak koltuk tartışmaları, Mavi Marmara Baskını ilişkileri kopma noktasına getirmiştir.

Türk - Amerikan ilişkileri ise 2003’teki Irak işgali ile farklı bir boyuta taşındı. Türkiye savaş ve savaş sonrası Irak’a uygulanan ambargo nedeniyle büyük zarar etti. Türkiye savaş sırasında 1 Mart Tezkeresi ile ABD askerlerinin Türkiye üzerinden Irak’a saldırmasına izin vermedi. 4 Temmuz 2003’te Amerikan askerlerinin

Süleymaniye’de bulunan Türkiye Özel Kuvvetler İrtibat Bürosundaki askerlerimizin başına çuval geçirmesi ülkedeki Amerikan karşıtlığını artırdı.

Suriye ve Irak’ta yaşanan bu belirsizlikler DEAŞ terör örgütünü ortaya çıkardı. DEAŞ’ın kurucusu El Bağdadi, Irak ve Şam Devleti’ni kurduğunu açıkladı. ABD, Türkiye ve bazı devletler bu terör örgütüne operasyon yaparak bölgedeki gücünü zayıflatmışlardır.

Türkiye Yugoslavya’nın dağılması ile ortaya çıkan altı devleti de resmî olarak tanımıştır. Yine bu dönemde Türk - Makedon ilişkileri gelişirken Batı Trakya, Ege, Kıbrıs, Patrikhane, Pontus, PKK, AB, Batı Trakya Türklerinin lideri Sadık Ahmet’in yargılanması Türk - Yunan ilişkilerini şekillendirmiştir. 1996 yılında yaşanan Kardak Krizi de ilişkileri olumsuz etkilemiştir. 2000’li yıllarda ise kıta sahanlığı, Ege hava sahası, it dalaşları (dog fights), Kıbrıs’taki halk oylaması yine Türk - Yunan ilişkilerini olumsuz etkilemiştir.

e. Bulgaristan’daki Türkler ve Türkiye - Bulgaristan İlişkileri Bulgaristan, Soğuk Savaş Dönemi’nde SSCB’ye tabi olmuştur. Ülkeyi yöneten Theodor Jivkov Zamanı’nda Türk azınlığa asimilasyon politikası uygulanmıştır.

Bu politika, 1984 - 1985 yıllarında Türklerin isimlerinin zorla değiştirilmesine kadar gitmiştir. Bulgar radyolarında Türkçe yayınlara son verilmiş, Türkçenin konuşma dili olması yasaklanmış ve birçok cami ise ibadete kapatılmıştır.

Bunun üzerine Bulgaristan’da yaşayan Türkler “Hak ve Özgürlükler Hareketi” (HÖH) adı altında teşkilatlanarak kültürel haklarını korumaya çalışmışlardır. Türkiye ve diğer ülkelerin tepkisi üzerine Bulgar Hükûmeti Türklerin göç etmesine izin verdi.

Bunun üzerine 320 bin kadar Bulgar Türk’ü Türkiye’ye yerleşti. Daha sonra Theodor Jivkov rejiminin sona ermesiyle Bulgar Hükûmeti Türk azınlığa haklarını geri vermiştir.

Türkiye, Kore (ilk), Somali, Bosna - Hersek, Adriyatik Denizi, Arnavutluk, Kosova, Afganistan ve Lübnan’a asker göndermiştir.