Büyüt / İncele
- Mustafa Kemal, Mebusan Meclisi milletvekilleri ile birlikte hazırlamıştır.
- Misakımillî Mebusan Meclisinde kabul edilen son kanun olmuştur.
Millî Mücadeleye Hazırlık Dönemi
Misakımillî ve I. TBMM'nin Açılışı
~11 dk okuma11 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 106-1091920 – 1920
Ders Hedefleri
Bu dersin sonunda yapabileceklerin
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde Misakımillî'nin kabulünü ve İstanbul'un işgali sonrasında TBMM'nin açılış sürecini kavramak.
- I. TBMM'nin kurucu, ihtilalci ve olağanüstü yetkili yapısını, güçler birliği ile Meclis Hükümeti sistemini analiz etmek.
- TBMM'ye karşı çıkan isyanları ve bunlara karşı alınan Hıyanet-i Vataniye ile İstiklal Mahkemeleri tedbirlerini değerlendirmek.
- Sevr Barış Antlaşması'nın maddelerini ve meclis onayından geçmediği için hukuken geçersiz (ölü doğmuş) bir belge oluşunu açıklamak.
İçindekiler3 bölüm
Bölüm 1 / 3
Misakımillî (Millî Yemin) (Millî Ant) (28 Ocak 1920)
Misakımillî (Millî Yemin) Kararları
Büyüt / İncele
- Osmanlı Devleti’nin Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzaladığı (30 Ekim 1918) tarihte düşman işgaline uğramamış yerler bir bütündür, bölünemez.
- Türk ve İslam çoğunluğunun bulunduğu bölge bölünmez ve ayrılmaz bir bütün sayılacaktır.
- İstanbul ve Marmara Denizi’nin güvenliği her türlü tehlikeden korunmalıdır. Bu esas kabul edildikten sonra ticaret gemilerinin Çanakkale ve İstanbul boğazlarından geçişi, ilgili devletlerin birlikte verecekleri karara bağlıdır.
- Halkın oyu ile ana vatana katılan üç sancak; Kars, Ardahan ve Batum’da (Elviye-i Selase) gerekirse yine halk oylamasına başvurulabilir.
- Batı Trakya’nın durumu halkın serbestçe vereceği oya göre belirlenmelidir.
- Azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslüman halkın da aynı haklardan yararlanması şartıyla kabul edilecektir.
- Araplar, kendi geleceklerine halk oylamasıyla karar verecektir.
- Millî ve ekonomik gelişmemizi engelleyen siyasi, adli ve mali sınırlamalar (kapitülasyonlar) kaldırılmalıdır.
- Osmanlı Devleti’nden kalan dış borçlar eşit bir şekilde paylaştırıldığı takdirde ödenecektir.
Önemli Not
Ulusal Egemenlik Kararı Bulunmaması
Misakımillî’de ulus egemenliğine yönelik herhangi bir karar bulunmamaktadır.
Önemli NotDİKKAT
Misakımillî ve Lozan İlişkisi
Misakımillî’de yer alan konular ileride Lozan Antlaşması’nın temel konularını oluşturmuştur.
Önemli Not
İstanbul’un İşgali (16 Mart 1920)
İstanbul bu kararlardan sonra İtilaf Devletleri tarafından 16 Mart 1920’de işgal edilmiştir.
Önemli Not
Manastırlı Hamdi Bey’in Telgrafı
Bu sabah, Şehzadebaşı’ndaki Mızıka Karakolunu İngilizler basıp oradaki askerlerle çarpışarak, sonuçta şimdi İstanbul’u işgal altına alıyorlar. Bilginize sunulur. Manastırlı Hamdi (16 Mart 1920)
Manastırlı Hamdi Bey ve İstanbul’un İşgaline Karşı Önlemler
- İstanbul’un işgalini Mustafa Kemal’e haber veren Manastırlı Hamdi Bey’dir. Daha sonra Mustafa Kemal, Manastırlı Hamdi’ye Soyadı Kanunu çıktıktan sonra Martonaltı soyadını vermiştir.
- İstanbul Hükûmeti ile tüm haberleşme kesildi.
- Geyve ve Ulukışla demir yolları tahrip edildi.
- Vergi toplamak için Anadolu’ya gönderilen memurlar İstanbul’a geri gönderildi.
- İtilaf Devletlerinin Osmanlı subaylarını tutuklaması üzerine Anadolu’daki İtilaf Devletleri subayları tutuklandı.
Önemli Not
Padişahı Kurtarma Duyurusu
Mustafa Kemal İtilaf Devletleri İstanbul’u işgal ettiklerinde yayımladıkları genelgeye karşılık kendisi de bir genelge (duyuru) yayımlayarak: “Artık mücadelem padişahı bu hakaretten kurtarmaya yöneliktir.” demiştir.
Bölüm 2 / 3
I. TBMM Açıldığında Düşünülen İsimler
| Konu / Madde | Açıklama |
|---|---|
| Kurultay | Millet Meclisi |
| Meclis-i Kebir | Meclis-i Müessisan (Mustafa Kemal yeni açılacak bu meclis için Kurucu Meclis ismini önermiştir.) |
I. TBMM’nin Genel Özellikleri
| Konu / Madde | Açıklama |
|---|---|
| Kurucu | Yeni bir devlet ve ordu kurması, anayasa oluşturması |
| Demokratik | Üyelerini seçimle belirlemesi her türlü fikrin tartışılması ve kolay muhalefet yapılması |
| İhtilalci | İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletlerine başkaldırması |
| Savaşçı | Tüm savaşları bu meclisin yapması |
| Güçler Birliği İlkesi | Yasama, Yürütme ve Yargı’nın tek elde toplanması |
| Olağanüstü | Tüm yetkileri kendinde toplaması |
| Ulusçu | Üyelerinin Türk milletinden oluşması |
| Meclis Hükûmeti Sistemi’ni Uygulayan | Meclisin içinden seçilen bir kişi meclis başkanı olur. Bu kişi ayrıca kurulacak hükûmetin de başkanıdır. Bakanlar ise meclis içinden tek tek oylama ile seçilir. Bu sistemin devletin ilk yıllarında uygulanmasının nedeni; hızlı kararlar alabilmektir. |
| İnkılapçı | Osmanlı Devleti’ne son vermesi ve yeni bir devlet kurması |
Önemli Not
Sinop Mebusu Şerif Bey
TBMM’nin açılış konuşmasını en yaşlı üye sıfatıyla Sinop Mebusu Şerif Bey yapmıştır.
Önemli Not
Bilecik Görüşmesi (5 Aralık 1920)
5 Aralık 1920’de TBMM ile İstanbul Hükûmeti temsilcileri Bilecik’te bir araya gelmiştir. Yapılan Bilecik Görüşmesi’yle TBMM İstanbul Hükûmeti tarafından resmen tanınmıştır.
24 Nisan Önergesi (1 Numaralı Kararlar)
- Hükûmet kurmak zorunludur.
- Geçici olarak bir hükûmet başkanı tanımak ya da bir padişah vekili ortaya çıkarmak uygun değildir.
- Mecliste toplanmış olan millî iradeyi, vatanın geleceğine el koymuş olarak tanımak temel ilkedir.
- Büyük Millet Meclisinin üstünde bir güç yoktur.
- Büyük Millet Meclisi, yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamıştır.
- Mecliste seçilecek ve vekil olarak görevlendirilecek bir kurul hükûmet işlerine bakar. Meclis başkanı bu kurulun da başkanıdır.
- Padişah ve halife, baskı ve zordan kurtulduğu zaman meclisin düzenleyeceği yasal ilkeler içinde durumunu alır.
TBMM’nin İçinde Yer Alan Gruplar
| Başlık | Kategori | Açıklama |
|---|---|---|
| Müdafaa-i Hukuk | Yeşil Ordu | Reform (Islahat) |
| Tesanüt | Halk Zümresi | İstiklal |
İlk Hükûmet (İcra Vekilleri Heyeti)
| Konu / Madde | Açıklama |
|---|---|
| Meclis Başkanı | Mustafa Kemal |
| Maarif Bakanı (MEB) | Dr. Rıza Nur |
| Sağlık (Sıhhiye) Bakanı | Adnan Adıvar |
| Millî Savunma Bakanı | Fevzi Çakmak |
| Dışişleri (Hariciye) Bakanı | Bekir Sami Bey |
| Genelkurmay Bakanı (Başkanı) | İsmet İnönü |
Önemli Not
İlk Bakanlık ve Bütçe Dağılımı
İlk kurulan bakanlık “Sıhhiye Bakanlığı” olurken, 1920 - 23 arası en çok bütçe “Millî Savunma Bakanlığı”na ayrılmıştır.
I. TBMM’nin Çıkardığı Önemli Kanunlar
| Konu / Madde | Açıklama |
|---|---|
| Ağnam Vergisinin Artırılması | Çıkarılan ilk kanundur. |
| Düzenli Ordu Yasası | Ordu kurulmuştur. |
| Teşkilat-ı Esasiye Kanunu | 1921 Anayasası ilan edilmiştir. |
| İstiklal Marşı’nın Kabulü | Millî Marş kabul edilmiştir. |
| Firariler Kanunu | Düzenli orduya katılım artırılmak istenmiştir. |
| İstiklal Mahkemelerinin Kurulması | TBMM’nin otoritesi artırılmak istenmiştir. |
| Başkomutanlık Kanunu | Mustafa Kemal Başkomutan olmuştur. |
| Hıyanet-i Vataniye Kanunu | TBMM’ye isyan edenler için çıkarılmıştır. |
| Nisab-ı Müzakere Kanunu | Meclisin çalışma prensipleri belirlenmiştir. |
| Men-i İsrafat Kanunu | İsraf önlenmek istenmiştir. |
| Men-i Müskirat Kanunu | İçki satımı yasaklanmıştır. |
Bölüm 3 / 3
Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)
Süreç
Büyüt / İncele
- 18-26 Nisan 1920 tarihlerinde İtalya’nın San Remo kentinde yapılan konferansta antlaşmanın maddeleri belirlenmiştir.
- Konferansa giden Tevfik Paşa 433 maddeden oluşan Sevr Antlaşması’nı başlarda kabul etmemiştir.
- Bunun üzerine Yunanlar İngiltere’nin emriyle Sevr’in kabul edilmesi için “Milne Hattı”nı geçerek Bursa ve Uşak’ı işgal etmiştir.
- Bu gelişmeler üzerine Saltanat Şûrası toplanarak antlaşmaya onay vermiştir.
- Toplanan şûra üyelerinden sadece Topçu Feriki (Korgeneral) Rıza Paşa antlaşma şartlarını ağır bularak imzalamamıştır.
- Antlaşmayı onaylamak için Reşat Halis, Bağdatlı Hadi Paşa ve Rıza Tevfik beyler Paris’in yakınlarındaki Sevres kasabasına giderek antlaşmayı imzalamışlardır.
Sevr Barış Antlaşması’nın Maddeleri
- İzmir ve çevresi ile Doğu Trakya, Yunanlara bırakılacak.
- Antalya, Konya ve On İki Ada’ya kadar İtalyanlara bırakılacak.
- Anadolu’nun güneyi, Suriye ve Zonguldak Fransa’ya bırakılacak.
- Musul (Irak) ve Filistin İngiltere’ye bırakılacak.
- Doğu Anadolu’da (Vilayet-i Sitte) Ermenistan Devleti kurulacak.
- Trabzon ve çevresinde Pontus Rum Devleti kurulacak.
- İstanbul, Osmanlı Devleti’nin başkenti kalmaya devam edecek ancak azınlık hakları korunamazsa Osmanlıdan alınacak.
- Osmanlı Devleti, kapitülasyon vermeye devam edecek.
- Osmanlı Devleti’nin ordusunun sayısı 50.700’ü geçmeyecek. Ordusunda ağır silah ve savaş gemisi bulunduramayacak. Deniz gücü 13 gemiyi geçmeyecek.
- Osmanlı Devleti savaş tazminatı ödeyecek.
- Kürtler isterse Kürdistan devleti kurulacak.
- Boğazlar bir komisyon tarafından yönetilecek, komisyonun ayrı bir bayrağı ve bütçesi olacak ve komisyonda Türk üye olmayacak.
Önemli Not
Sevr Antlaşması’nın Hukuki Geçersizliği
Sevr Barış Antlaşması’nın taslağı İtalya’da hazırlanmış, imzalanması ise Fransa’da olmuştur. Osmanlı Devleti’nin imzaladığı son antlaşma Sevr’dir. Sevr Barış Antlaşması hukuken geçersizdir. Nedeni ise antlaşmanın Osmanlı Mebusan Meclisinin onayından geçmemesidir. Ayrıca Millî Mücadele başarıya ulaştığı için de uygulanamamıştır. İleride Sevr’in yerine Lozan Barış Antlaşması imzalanmıştır.
Önemli NotDİKKAT
Mustafa Kemal’in İdam Kararnamesi Nitelemesi
Mustafa Kemal 10 Ağustos 1920’de imzalanan bu antlaşma için “Türk milleti için uğursuz bir idam kararnamesi” demiştir. Ayrıca Mustafa Kemal, 17.01.1921’de United Telegraph muhabirine verdiği demeçte, “... Siyasi, adli, iktisadi ve mali bağımsızlığımızı imhaya ve sonuç olarak yaşama hakkımızı inkâr ve ortadan kaldırmaya yönelik olan Sevr Antlaşması bizce mevcut değildir.” demiştir.
İstanbul Hükûmeti Tarafından Doğrudan Çıkarılan Ayaklanmalar
- Ahmet Anzavur (Kuvayı Muhammediye)
- Kuvayı İnzibatiye (Hilafet ordusu)
- Amaçları: TBMM’yi yok etmek; Kuvayımilliyecilerin Boğazlara yaklaşması ve bu durumun İngilizleri tedirgin etmesi; Dürrizade Abdullah Efendi’nin Millî Mücadele karşıtı fetva vermesi.
İstanbul Hükûmeti ile İtilaf Devletlerinin Ortaklaşa Çıkardıkları Ayaklanmalar
| Başlık | Kategori | Açıklama |
|---|---|---|
| Bolu | Düzce | Hendek |
| Bozkır | Koçgiri | Delibaş Mehmet |
| Yozgat | Şeyh Eşref | Adapazarı |
| Ali Batı | Çopur Musa | Millî Aşireti |
| Cemil Çeto | Postacı Nazım | Zile |
| Amaçları | TBMM’yi yok etmek; Halkın dinî duygularının istismar edilmesi; Anadolu’daki bazı ailelerin bölgelerindeki otoriteyi kaybetmek istememeleri. | — |
Eskiden Kuvayımilliyeci Olup da Sonradan Ayaklananlar
- Çerkez Ethem (I. İnönü Savaşı sırasında isyan etmiştir.)
- Demirci Mehmet Efe
- Amaçları: TBMM’yi yok etmek; Düzenli orduya katılmamak.
Azınlıkların Çıkardıkları Ayaklanmalar
- Rum İsyanı (En uzun süren isyandır.) (1920 - 1923)
- Ermeni İsyanı (Doğu Anadolu’da devlet kurmayı amaçlamıştır.)
- Amaçları: TBMM’yi yok etmek; Anadolu içinde devlet kurmak.
Ayaklanmalara Karşı Alınan Önlemler
- Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi yayımlanmıştır.
- Anadolu Ajansı kurulmuştur.
- Asker kaçaklarının önlenmesi amacıyla Firariler Kanunu çıkarılmıştır.
- İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur.
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarılmıştır.
- İstanbul Hükûmeti ile tüm haberleşmeler kesilmiş ve hükümleri geçersiz sayılmıştır.
- Mehmet Rıfat Börekçi Millî Mücadele’yi destekleyen bir fetva yayımlamıştır.
- Halkı bilinçlendirmek amacıyla İrşad Heyetleri kurulmuştur.
İstiklal Mahkemelerinin Özellikleri
- Düzenli ordunun kurulması ve devamının sağlanması için 11 Eylül 1920’de kurulmuştur.
- Meclis içinden seçilen üç kişi tarafından oluşturulan seyyar mahkemelerdir.
- Vatana ihanet, casusluk, bozgunculuk, soygun ve asker ailelerine saldırı gibi suçlara bakmıştır.
- Duruşmalar halkın önünde yapılmış ve alınan kararlar halka duyurulmuştur.
- İdam yetkisine de sahip olan bu mahkemelerde vicdani kanaate dayanarak kararlar alınmış ve alınan bu kararların temyiz hakkı bulunmamıştır.
- Mahkemelerin yaptığı çalışmalar sayesinde ordudaki asker kaçaklarının sayıları azalıp düzenli ordunun kurulumu hızlanmış ve ülkede görülen diğer suçlarda da önemli azalmalar görülmüştür.
- 1920 - 1924 yılları arasında 14 İstiklal Mahkemesi görev yapmıştır. Cumhuriyet Dönemi’nde de rejimin ve inkılapların tehlikeye düştüğü yıllarda (1925 - 1927) yeniden faaliyete geçirilmiştir.
- İstiklal Mahkemelerinin son kez görev yaptığı dava İzmir Suikastı davasıdır.
Ayaklanmaların Sonuçları
- TBMM’nin isyanları bastırmasıyla gücü ve otoritesi artmıştır.
- TBMM’nin Anadolu’ya egemen olmasını sağlamıştır.
- Yunanların Anadolu’nun içlerine kadar sokulmasını kolaylaştırmıştır.
- Kurtuluş Savaşı’nın sonuca ulaşmasını geciktirmiştir.
- TBMM, işgal güçlerine karşı kullanacağı insan ve malzemenin önemli bir bölümünü ayaklanmalara karşı kullanmak zorunda kalmıştır.
- Kardeş katline ve mücadelesine yol açmıştır.
- Düzenli ordunun kurulma sürecini hızlandırmıştır.