Cepheler — Doğu Cephesi
Büyüt / İncele
- Ermeniler ile savaşılmıştır.
- Bu cephede TBMM’ye bağlı düzenli bir ordu olan 15. Kolordu savaşmıştır. (Bu ordu Osmanlı Devleti’nden kalma düzenli bir ordudur.)
Millî Mücadele: Muharebeler Dönemi
Kurtuluş Savaşı Doğu ve Güney Cepheleri
~9 dk okuma10 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 110-1111920 – 1921
Ders Hedefleri
Bu dersin sonunda yapabileceklerin
- Doğu Cephesi'nde 15. Kolordu ve Kâzım Karabekir komutasındaki askerî harekâtı ve Gümrü Antlaşması'nın tarihsel önemini kavramak.
- Güney Cephesi'nde düzenli ordu bulunmayıp mücadelenin halkın Kuvâ-yı Millîye birliklerince (Maraş, Antep, Urfa) yürütüldüğünü açıklamak.
- Doğu ve Güney cephelerinin kapanış süreçlerini, diplomatik antlaşmalarını (Gümrü, 1921 Ankara) ve Batı Cephesi'ne sağladığı askerî avantajları analiz etmek.
Bölüm 1 / 2
Millî Mücadele Muharebeler Dönemi
Önemli Not
Şark Fatihi Kâzım Karabekir
Bu cephede Kâzım Karabekir’in başarılarından dolayı kendisine “Şark Fatihi” unvanı verilmiştir.
Doğu Cephesi'nde harekât (1920)
- Ermenistan, Sevr Antlaşması'na dayanarak Doğu Anadolu'da toprak istedi ve saldırılara başladı.
- TBMM'nin onayıyla Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir 28 Eylül 1920'de taarruza geçti; Sarıkamış, Kars (30 Ekim 1920) ve Gümrü alındı.
- Yenilen Ermenistan barış istedi ve Gümrü Antlaşması imzalandı.
Gümrü Antlaşması (2 - 3 Aralık 1920)
- Sarıkamış, Kars, Kağızman ve Iğdır Türk Hükûmeti’ne bırakılacak.
- Çıldır Gölü ve Aras Nehri sınır kabul edilecek.
- Ermeniler, Sevr’deki isteklerinden vazgeçecek ve Misakımillî’yi tanıyacak.
- 1915 Tehcir Kanunu ile göç ettirilen Ermenilerden suça karışmamış olanlar Anadolu’ya geri gelebilecek.
Gümrü Barış Antlaşması’nın Önemi
- Doğu Cephesi’ndeki birliklerin bir kısmı batı cephesine kaydırılmıştır.
- TBMM’nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır.
- İlk defa bir antlaşma metninde “Türkiye” ifadesi kullanılmıştır.
Gümrü Antlaşması'nın ek sonuçları
- Kars ve çevresi TBMM'de kaldı; doğu sınırının güvenliği sağlandı.
- Doğu Cephesi, TBMM'nin ilk askerî ve siyasi başarısıdır; halkın TBMM'ye güveni arttı.
- Kısa süre sonra Ermenistan'da Sovyet yönetimi kuruldu. Bu yüzden Gümrü yürürlüğe giremedi; hükümleri Moskova ve Kars antlaşmalarıyla yeniden onaylandı.
Önemli Not
TBMM’yi Tanıyan İlk Devlet
Türkiye’yi resmî anlamda tanıyan ilk devlet Ermenistan’dır.
Doğu Sınırını Şekillendiren Antlaşmalar
| Başlık | Kategori | Açıklama |
|---|---|---|
| Gümrü Antlaşması | Moskova Antlaşması | Kars Antlaşması |
Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Sınır ve Nahçıvan
- Sovyet Rusya ile imzalanan antlaşmada Kars, Ardahan ve Artvin Türkiye'de kaldı; Batum Gürcistan'a bırakıldı.
- Nahçıvan, Azerbaycan'a bağlı özerk bir bölge olacaktı.
- Millî Mücadele yıllarında Sovyet Rusya'dan para ve silah yardımı alındı; Moskova Antlaşması bu yakınlaşmanın resmî ifadesidir.
Kars Antlaşması (13 Ekim 1921)
- Sovyet Rusya'nın katılımıyla Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile imzalandı.
- Moskova'da çizilen sınır doğrulandı: Kars ve Ardahan Türkiye'de, Batum Gürcistan'da kaldı.
- Gümrü Antlaşması'nın hükümleri de yeniden onaylanmış oldu; bugünkü doğu sınırı büyük ölçüde bu antlaşmayla çizildi.
Sınav İpucu
ÖSYM dikkat: Gümrü, Moskova ve Kars'ı karıştırma
Gümrü: Ermenistan ile; TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması. Moskova: Sovyet Rusya ile; ilk büyük Avrupa devletinin tanıması ve Misakımillî'den ilk taviz (Batum). Kars: Sovyet Rusya'nın katılımıyla Kafkas cumhuriyetleri ile; doğu sınırını kesinleştirdi. "Doğu sınırı kesinleşti" bilgisi yalnızca Kars'a aittir.
Önemli Not
Kâzım Karabekir’in Gümrü Müjdesi
“Ermeni heyeti ile Gümrü Antlaşması’nı görüşmeye başladık. 27 Kasımda Ermenilere Sevr Antlaşması’ndaki imzalarını geri aldırdık. Bu günü bu uğursuz antlaşmanın yırtıldığı gün olarak kutladık. Bu olayı Ankara’ya müjdeledim. 2-3 Aralık gecesi Gümrü Antlaşması’nı imzaladık. Antlaşma şartı olarak Ankara’nın istediği gibi 2 bin tüfek, 3 batarya, 12 dağ topu, 40 makineli tüfeği Ermenilerden aldım. Doğu Cephesi’nin ilk armağanı olarak Batı Cephesi’ne ulaştırılmak üzere yola çıkardım.”
Bölüm 2 / 2
Güney Cephesi
Genel Özellikler
Büyüt / İncele
- Düzenli ordu yoktur. Sadece Kuvayımilliye savaşmıştır.
- Bu cephede birliği sağlamak amacıyla “Pozantı Kongresi” düzenlenmiştir.
- Fransızlara ve Ermenilere karşı savaşılmıştır.
Güney Cephesi'nin açılması
- Mondros'tan sonra Urfa, Antep ve Maraş'ı işgal eden İngilizler, 1919 sonunda bu yerleri Fransızlara bıraktı. Fransızlar Adana ve çevresini de işgal altında tutuyordu.
- Fransız işgali bölge halkını silahlı direnişe yöneltti.
- Direniş düzenli ordu olmadan, Kuvayımilliye ve halkın topyekûn desteğiyle yürütüldü.
- Güney Cephesi'ndeki direniş Fransa'yı TBMM ile anlaşma yoluna itti.
Güney Cephesi Savunma Şehirleri ve Kahramanları
| Konu / Madde | Açıklama |
|---|---|
| Adana | Tufan Bey (Yüzbaşı Osman), Karaisalı Müftü Hoca, Mehmet Efendi |
| Maraş | Sütçü İmam, Rıdvan Hoca, Senem Ayşe, Arslan Bey, Çakmakçı Sait, Kılıç Ali |
| Antep | Şehit Kâmil, Şahin Bey (Mehmet Sait), Kılıç Ali, Karayılan (Molla Mehmet) |
| Urfa | Yüzbaşı Ali Saip Bey, Millî Aşireti, On İkiler Grubu |
| Osmaniye | Tayyar Rahmiye |
Önemli Not
On İkiler Grubu
Urfa savunmasında etkili olan ve “12’ler” olarak adlandırılan, Urfa’nın önde gelen 12 vatanseverinden oluşan bu hareketin lideri Hacı Mustafa Hacıkamiloğlu’dur.
Başarılarından Dolayı Ünvan Verilen Şehirler
| Başlık | Kategori | Açıklama |
|---|---|---|
| 1921 | Antep | Gazi |
| 1973 | Maraş | Kahraman |
| 1984 | Urfa | Şanlı |
İstiklal Madalyası Alan Yöre ve Şehirler
| Konu / Madde | Açıklama |
|---|---|
| 1) İnebolu (Kastamonu) (İlk madalya) | 2) Maraş |
| 3) Antep | 4) Urfa |
Millî Mücadele'de Kahraman Kadınlarımız
| Başlık | Kategori | Açıklama |
|---|---|---|
| Kara Fatma | Senem Ayşe | Gördesli Makbule |
| Kılavuz Hatice | Halime Çavuş | Onbaşı Halide |
| Tayyar Rahmiye | Nakiye Hanım | Şerife Bacı |
| Tarsuslu Kara Fatma | Binbaşı Ayşe | Yirik Fatma |
İstiklal Yolu ve cephe gerisi
İnebolu'dan Kastamonu üzerinden Ankara'ya uzanan yola İstiklal Yolu denir. İstanbul'dan gizlice kaçırılan silah ve cephane, deniz yoluyla İnebolu'ya, oradan da kağnılarla Ankara'ya ve cepheye taşındı.
Bu yolda cephane taşıyan Şerife Bacı ve Halime Çavuş, cephe gerisindeki Anadolu kadınının fedakârlığının simgesidir. Şerife Bacı, Aralık 1921'de cephane taşırken soğuktan donarak şehit oldu.
Önemli Not
Kaç Kaç Olayı, Sütçü İmam ve Bayrak Olayı
Adana'da 10 Temmuz 1920'de Fransızların Adana şehir merkezini her taraftan ateş altına alması üzerine binlerce Adanalının Toroslara doğru çekilmesine (Pozantı, Karaisalı) “Kaç Kaç Olayı” denilmiştir.
31 Ekim 1919'da Maraş'ta Uzun Oluk Hamamı'ndan çıkan kadınlara Fransız ve Ermenilerin kötü muamelede bulunmasından dolayı kadınları kurtarmak isteyen Çakmakçı Sait, Fransız askerleri tarafından şehit edilmiştir. Bunun üzerine “Sütçü İmam” bu askerlerden birini öldürüp diğerini yaralamıştır.
28 Kasım 1919'da Maraş'ta Cuma sabahı kalede Türk bayrağını göremeyen Avukat Mehmet Ali Kısakürek “Âlemi İslam'a Hitap” beyannâmesini kaleme alıp Maraş Ulu Camii'ne gelen cemaate ve Cami İmamı Rıdvan Hoca'ya vermiştir.
Rıdvan Hoca da “Müslümanlar, bir beldede Cuma namazı kılmak için o beldenin hür olması gerekir. Eğer beldede hürriyet yoksa, orada İslam sancağı dalgalanmıyorsa, namaz kılmak caiz değildir.” demiştir.
Bunun üzerine toplanan halk kaledeki Fransız bayrağını indirip yerine Türk bayrağını tekrar göndere çekmiştir. Tarihte bu olaya “Bayrak Olayı” adı verilmiştir.
Güney Cephesi'nin Kapanması
Bu cephe Sakarya Meydan Muharebesi'nden sonra Fransa ile imzalanan 1921 Ankara Antlaşması ile kapanmıştır.
1921 Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921)
- Fransa adına Franklin-Bouillon, TBMM adına Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal (Tengirşenk) imzaladı.
- Güney Cephesi kapandı; buradaki Türk birlikleri Batı Cephesi'ne kaydırıldı.
- Fransa, TBMM'yi resmen tanıyan ilk İtilaf Devleti oldu. Bu antlaşma, TBMM'nin bir İtilaf Devleti ile imzaladığı ilk antlaşmadır; İtilaf cephesinde büyük bir çatlak oluştu.
Sınav İpucu
ÖSYM dikkat: Hangi "ilk" hangi antlaşmaya ait?
Gümrü, TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır (Ermenistan ile). 1921 Ankara Antlaşması ise TBMM'nin bir İtilaf Devleti ile imzaladığı ilk antlaşmadır; "TBMM'yi resmen tanıyan ilk İtilaf Devleti" Fransa'dır. Moskova ise TBMM'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti ile yapılan antlaşmadır.
Doğu ve güney antlaşmalarında "ilk"ler
| Antlaşma | Özelliği |
|---|---|
| Gümrü Antlaşması | TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma; TBMM'yi ilk tanıyan devlet Ermenistan |
| Moskova Antlaşması | TBMM'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti; Misakımillî'den ilk taviz (Batum) |
| 1921 Ankara Antlaşması | TBMM'nin bir İtilaf Devleti ile imzaladığı ilk antlaşma; Güney Cephesi'ni kapattı |
| Kars Antlaşması | Doğu sınırını kesinleştirdi |
Akılda Kalsın
Tek bakışta kronoloji
28 Eylül 1920 Doğu taarruzu → 30 Ekim 1920 Kars'ın alınması → 2-3 Aralık 1920 Gümrü → 16 Mart 1921 Moskova → 13 Ekim 1921 Kars Antlaşması → 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması.