İçeriğe atla
İki Savaş Arası ve II. Dünya Savaşı

İki Savaş Arası Dünya ve Totaliter Rejimler

~27 dk okuma9 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 145-1551919 – 1939

Ders Hedefleri

Bu dersin sonunda yapabileceklerin

  1. 1929 New York Borsası'nın çöküşüyle (Kara Perşembe) başlayan Büyük Buhran'ın küresel etkilerini ve kliring sistemi gibi ekonomik korumacılık tedbirlerini kavramak.
  2. İtalya'da Mussolini liderliğindeki Faşizm (Kara Gömlekliler, Bizim Deniz) ve Almanya'da Hitler liderliğindeki Nazizm (Gestapo, Hayat Sahası - Lebensraum) totaliter ideolojilerinin yükselişini analiz etmek.

Bölüm 1 / 10

XX. Yüzyıl Başlarında Dünya (1918 - 1939)

I. Dünya Savaşı ve Sonuçları — I. Dünya Savaşı Nedenleri

Paris Barış Konferansı'nda Büyük Dörtler
Büyüt / İncele
Paris Barış Konferansı'nda Büyük Dörtler (27 Mayıs 1919)Görsel: Edward N. Jackson (US Army Signal Corps) · Kamu malı · Wikimedia Commons
  • 28 Temmuz 1914'te Avusturya - Macaristan'ın Sırbistan'a savaş ilan etmesi ile başlamıştır.
  • Devletler arası sömürgecilik ve pazar arayışı
  • Almanya'nın ve İtalya'nın siyasi birliklerini geç tamamlayıp sömürgecilik yarışında İngiltere'ye ve Fransa'ya rakip olması
  • Devletler arası silahlanma yarışı
  • Fransa ile Almanya arasındaki Alsace - Lorraine (Alsas Loren) Sorunu
  • Fransız İhtilali'nden yayılan ulusçuluk akımı
  • Balkan topraklarında Rusya ve Avusturya - Macaristan İmparatorluğu'nun nüfuzunu artırmak istemesi
  • Rusya'nın panslavizm politikası
  • Rusya'nın sıcak denizlere inmek istemesi

Savaşın Sonuçları

  • Avrupa'nın siyasi haritası değişti. Alman, Rus, Osmanlı ve Avusturya - Macaristan imparatorlukları yıkılmıştır.
  • Polonya, Türkiye, SSCB, Ermenistan, Yugoslavya, Çekoslovakya, Avusturya ve Macaristan gibi yeni devletler ortaya çıkmıştır.
  • Milletler Cemiyeti kurulmuştur.
  • Dünyada milliyetçilik düşüncesi güç kazanmıştır. Yeni millî devletler ortaya çıkmıştır.
  • 10 milyona yakın insan hayatını kaybetmiştir.
  • Sömürgecilik isim değiştirerek manda yönetimi adıyla daha da yaygınlaşmıştır.
  • Savaş sonunda yapılan antlaşmalarda etnik yapıya dikkat edilmediği için Azınlıklar Sorunu ortaya çıkmıştır.

Paris Barış Konferansı

  • Barış antlaşmalarının esaslarını belirlemek ve bozulan uluslararası siyasi dengeleri yeniden kurmak amacıyla 32 devletin katılımı ile 18 Ocak 1919'da Paris'te düzenlendi.
  • Konferansta İngiltere ve Fransa diğer ülkelere göre daha etkili olmuştur.
  • ABD'nin isteği üzerine dünya barışını korumak için Milletler Cemiyeti kurulmuştur. İstediğini elde eden ABD yalnızlık politikasına geri dönmüştür.
  • İngiltere ve Fransa Amerika'nın kıtasına geri dönmesiyle Wilson Prensiplerini dikkate almadan kendi çıkarlarına göre hareket etmiştir.
  • Bu konferansta ilk olarak Almanya ile barış antlaşması imzalanmıştır.
Önemli Not

Monroe Doktrini

Monroe Doktrini: 1823 yılında ABD Başkanı James Monroe tarafından ortaya konulan ABD'nin dış politika esaslarıdır.

Buna göre ABD; Avrupa devletlerinin Amerika kıtasında yeniden sömürgecilik yapmalarına izin vermeyecek, Avrupalı devletler arasında oluşan sorunlara ise karışmayacaktır. ABD'nin bu siyasetine yalnızlık (infirat) politikası ismi verilmiştir.

ABD bu politikasından ilk defa I. Dünya Savaşı'na dâhil olarak çıkmış ancak savaş sonunda yine bu politika gereği kıtasına geri dönmüştür.

Bölüm 2 / 10

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin Kurulması (SSCB)

Çarlık Rusyası'nın Yıkılışı ve Bolşevik İhtilali

Lenin kalabalığa konuşma yaparken
Büyüt / İncele
Lenin konuşma yaparken (1917)Görsel: Vladimir Lenin · Kamu malı · Wikimedia Commons
Konu / MaddeAçıklama
1904-1905Rus - Japon Savaşı yapıldı. Savaşı Japonlar kazanmıştır.
1905Rusya'da "Kanlı Pazar" yaşanmıştır. Rus meclisi DUMA kurulmuştur.
1915Çanakkale Savaşı'nda İtilafların yenilmesi ile Rusya ekonomik anlamda zor durumda kalmıştır.
1917Şubat Devrimi ile Çar yönetimden uzaklaştırılmıştır. Yerine kurulan hükûmet de Ekim Devrimi (Bolşevik İhtilali) ile yıkılmıştır. Ekim Devrimi sonucunda "Barış, ekmek ve toprak" vaadiyle İlyiç Lenin başa geçmiştir.
1918Rusya Brest - Litowsk Antlaşması ile I. Dünya Savaşı'ndan çekilmiştir.
1918-1921Çar yanlılarının kurduğu Beyaz Ordu ile komünistlerin kurduğu Kızıl Ordu arasında üç yıl sürecek olan iç savaş başlamıştır. Savaşı Lenin taraftarları kazanmıştır.
1921İç savaş sonrası bozulan ekonomiyi düzeltmek isteyen Lenin "Novaya Ekonomiçeskaya Politika"yı (NEP) ilan etmiştir. Buna göre; Tarım ürünlerine el konulmaktan vazgeçilmiştir. Özel mülkiyete dokunulmamıştır. Ticari işletmeler “NEPMEN” adı verilen kişilere bırakılmıştır. Para sistemi ve piyasa ekonomisi geri gelmiştir. Büyük işletmeler devlete bırakılmak ile birlikte kapitalist işletme metotlarından yararlanılmıştır.
Önemli Not

Komünizm

Komünizm: Özel mülkiyete dayalı kapitalist sistem yerine sınıfsız, ortak mülkiyete ve servetin gereksinime göre bölüştürülmesine dayalı yaşamı amaçlayan toplumsal, ekonomik ve siyasi bir ideolojidir. Bu fikrin kurucuları Karl Marx ve Friedrich Engels'tir. SSCB, Çin, Küba, Vietnam, Afganistan, Yemen, Doğu Almanya, Yugoslavya, Çekoslovakya ve Arnavutluk gibi devletlerde uygulama alanı bulmuştur.

SSCB ve Stalin Dönemi Gelişmeleri

  • 1922'de ülke federasyona dönüştürülerek SSCB adını almıştır.
  • 1924 yılında İlyiç Lenin'in ölmesiyle devlet başkanlığına Joseph Stalin gelmiştir.
  • Stalin, Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı'nı hazırlayarak Rusya'nın öz kaynaklarıyla büyümesi gerektiğine inanmıştır.
  • Bu planlar temelde "Az ye, çok çalış" prensibine dayandırılmıştır.
  • Bunun için köylünün elindeki küçük toprakları birleştirerek “Kolektifleştirme Politikası” izlemiştir.
  • Özel mülkiyete son verilerek kamu mülkiyeti getirilmiştir.
  • Bütün köylülerin kolhozlara (büyük devlet çiftlikleri) toplanması sağlanmıştır.
  • Köylülerin çok sert muhalefeti ile karşılaşılan bu politika sonucu yaklaşık dört milyon civarında köylü hayatını kaybetmiş ve tarımsal üretim düşmüştür.
  • Yine bu dönemde eski fabrikalar modernleştirilerek traktör imalatı ve demir - çelik alanlarında yeni fabrikalar kurulmuştur.

Rusların Orta Asya'yı İstilası

  • XX. yüzyılın başlarından itibaren çarlık yönetiminin baskılarına maruz kalan Türkler ve diğer uluslar 1905 yılında Rusya'ya karşı ayaklanmışlardır.
  • Özellikle Yusuf Akçura ve İsmail Gaspıralı önderliğinde 1905 yılında Rusya Müslümanları I. Kongresi düzenlenmiştir.
  • Çalışmalar sonucunda Rus Meclisi Duma'ya temsilciler gönderilmiştir.
  • Bu temsilciler arasında yaptığı çalışmalarla ün kazanan Ufa Müslümanlarının temsilcisi olarak gönderilen A. Zeki Velidi Togan yer almıştır.
  • Ancak siyasi ve kültürel hakları verilmeyen Türkler 1916 senesinde Türkistan'da “Millî İstiklal Ayaklanması”nı başlatmışlardır.
  • Bu gelişmelerden rahatsız olan Rusya harekete geçerek 1920 yılından itibaren Türk devletleri üzerindeki baskıyı artırmıştır.
  • Bağımsız olan Türk devletlerine teker teker son veren Ruslar bölgede asimilasyon politikasını hayata geçirmeye başlamıştır.

Rusların Asimilasyon Politikaları

  • Bölgedeki Türkler Hristiyanlaştırılmaya çalışılmıştır.
  • Bölgede Rus okulları açılmıştır. Ancak Türkler bu okullara rağbet etmemiştir.
  • Rus harita ve kitaplarından Türkistan ismi silinmiş ve kullanılması yasaklanmıştır.
  • Türkler arasında birlik ve beraberliğin bozulması amacıyla farklı lehçelerin kullanılması yaygınlaştırılmıştır. Türkler arasında boy (asabiyet) duygusu ortaya çıkarılmıştır.
  • Tarih kitaplarında Türklerin millî ruhunu konu alan eserlere yer verilmemiştir.
  • Cami ve mescitler çeşitli bahanelerle yıkılmıştır. Buraların mal ve mülkleri devletleştirilmiştir.
  • Din adamı yetiştiren medreseler kapatılmıştır. Din adamları sürgün edilmiştir.
  • Yüz binlerce Türk, işçi sıfatıyla Rusya'nın uzak bölgelerine gönderilmiştir.
  • Rus - Kiril harfleriyle karışık Latin harf sistemine geçilerek Türklerin öz dillerini unutmasına sebep olunmuştur.

Basmacı Hareketi

  • Basmacı “Baskın yapan, hücum eden” manasına gelir.
  • 1918 yılında Rusların Millî Hokand Hükûmetini devirmesiyle ortaya çıkan ve amaçları Türkistan'ı Ruslardan kurtarmak olan hareketin genel ismidir.
  • Hokand kentinde başlayan bu hareket zamanla tüm Türkistan'a yayılmıştır.
  • Bu hareketin parolası "Çar ve Ruslar defolun, Müslümanlara hürriyet ve Türkistan Türkistanlılarındır." olmuştur.
  • 1921 yılında Enver Paşa'nın Basmacı Hareketi'ne katılmasıyla mücadeleler şiddetlenmiştir.
  • Bu tarihlerde Ruslar da genel bir saldırıya geçince Korbaşı adı verilen Basmacı liderleri birbirlerinden ayrılmışlardır.
  • 1922 yılında Enver Paşa şehit olmuştur.
  • 1936 yılına kadar süren bu hareket Basmacı liderlerinin kendi aralarındaki liderlik mücadeleleri, Ruslar karşısında yeteri kadar askerî teçhizatın olmaması gibi nedenlerden dolayı sona ermiştir.

II. Dünya Savaşı'nda Türklerin Sürgünü

II. Dünya Savaşı'nda ise bölge Türkleri zorla savaş meydanlarında ölüme sürüklenirken aynı zamanda düşmanla iş birliği yaptığı gerekçesiyle de Kırım, Karaçay, Balkar, Ahıska, Çeçen ve İnguş Türklerini Orta Asya'ya ve Sibirya'ya sürgün etmişlerdir.

Önemli Not

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti

Basmacı Hareketi'nin başladığı yıllarda 28 Mayıs 1918'de Mehmet Emin Resulzade Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'ni kurmuştur. Türk tarihinin Cumhuriyet rejimi ile yönetilen ilk devleti olan Azerbaycan'ı resmî olarak tanıyan ilk devlet ise Osmanlı Devleti olmuştur.

Önemli Not

Gazavat ve Müridizm

Basmacı Hareketi'nden yıllar önce (XIX. yüzyıl) Çarlık Rusyası'nın Kafkasya'yı istilasına karşı ortaya çıkan ve Şeyh Şamil ile özdeşleşen dinî ve millî direnişe Ruslar "Müridizm", Müslümanlar ise "Gazavat" demişlerdir.

Önemli Not

Ahmet Zeki Velidi Togan

Basmacı Hareketi'ne katılan Başkortların sembolü Ahmet Zeki Velidi Togan 1925'te Türkiye'ye gelmiş, yurt içi ve yurt dışı birçok faaliyette bulunmuş ve İstanbul Üniversitesinde görev yaptığı sırada geçirdiği bir ameliyat sonrası vefat etmiştir.

Bölüm 3 / 10

Orta Doğu'da Manda Yönetimlerinin Kurulması

Orta Doğu, 1921 (İngiliz hükümeti haritası)
Büyüt / İncele
Orta Doğu, 1921 (İngiliz hükümeti haritası)Görsel: UK Government in 1921 · Kamu malı · Wikimedia Commons
  • İngiltere ve Fransa San Remo Konferansı'nda Orta Doğu ülkelerini paylaşmışlardır.
  • Buna göre, Fransa, Suriye ve Lübnan'da; İngiltere ise Irak, Filistin ve Ürdün'de manda yönetimleri kurmuştur.

Bölüm 4 / 10

İngiltere ve Orta Doğu

Arabistan Yarımadası

Orta Doğu, 1921 (İngiliz hükümeti haritası)
Büyüt / İncele
Orta Doğu, 1921 (İngiliz hükümeti haritası)Görsel: UK Government in 1921 · Kamu malı · Wikimedia Commons
  • Mekke Emiri Şerif Hüseyin 1916'da, savaş sürerken kendini Arap ülkelerinin kralı ilan etmiş, ancak yalnızca Hicaz kralı olarak tanınmıştır. Savaştan sonra İngiltere, oğullarından Faysal'ı Irak'a kral, Abdullah'ı da Ürdün'e emir yapmıştır.
  • 1924 yılında da halifeliğini ilan ederek bölgedeki konumunu güçlendirmiştir.
  • Bunun üzerine Necd Emiri Abdülaziz İbn-i Suud, Şerif Hüseyin'e savaş ilan etmiştir.
  • Yapılan mücadeleyi kazanan İbn-i Suud kendini Hicaz ve Necd kralı ilan etmiştir.
  • 1932 yılından itibaren ise Suudi Arabistan Krallığı ismini almıştır.
  • 1933 yılında Amerikan SOCAL şirketine petrol ayrıcalığı vererek bölgesindeki ABD'nin etkisini artırmıştır. İmtiyazı işleten şirket 1944'te Aramco adını almıştır.

Irak

  • San Remo Konferansı sonucu İngiltere, Irak'ta kendi politikalarına uygun bir yönetim oluşturmak için Mekke Emiri Şerif Hüseyin'in oğullarından biri olan Faysal'ı, Irak Krallığı'na getirmiştir.
  • Bu durumu kabul etmeyen Iraklılar bağımsızlık mücadelesine girişmiştir.
  • 1930 senesinde yapılan antlaşma sonucunda Irak bağımsızlığını kazanmıştır.
  • İngiltere II. Dünya Savaşı öncesine kadar yönetime kendi adamlarını getirmek suretiyle Irak'taki egemenliğini sürdürmüştür.

Fransa ve Orta Doğu

  • San Remo Konferansı'yla kendisine Suriye ve Lübnan verilen Fransa 1920 yılında, Faysal'ın ilan ettiği, merkezi Şam olmak üzere Lübnan ve Filistin topraklarını da içine alan Suriye Krallığı'nı Meysalun Savaşı'yla yıkarak Suriye'de manda yönetimi kurmuştur.
  • Bu zamanlarda Anadolu'da işgal ettiği yerlerde tutunamayan Fransa, TBMM ile Ankara Antlaşması'nı imzalayarak güneyden çekilmiş ve tüm dikkatini Suriye'ye yöneltmiştir.
  • Askerî baskılarla buraları elinde tutamayacağını anlayan Fransa 1926 yılında Lübnan'da, 1930 yılında da Suriye'de manda altında cumhuriyet yönetimi kurdurmuştur. Lübnan 1943'te, Suriye 1946'da tam bağımsızlığını kazanmıştır.
  • Bölgeden ise II. Dünya Savaşı'ndan sonra tamamen çekilmiştir.

Bölüm 5 / 10

Uzak Doğu'da Yeni Bir Güç: Japonya

Meiji Restorasyonu

  • Japonya 1850'li yıllara kadar derebeylik ile yönetiliyordu ve dış dünyaya da kapalı bir ülke konumundaydı.
  • Şogun adı verilen ordu komutanları bu derebeyler arasında en güçlü olanından seçilmiştir.
  • 1867 yılında tahta geçen İmparator Mutsuhito ülkedeki tüm derebeylikleri kaldırarak merkezî bir devlet kurmuştur.
  • Aydınların da desteğiyle Batı tarzı yenilikler içeren ‘Meiji Restorasyonu’ diye adlandırılan reform sürecini başlatmıştır.
  • Bu süreçte Meiji “Güçlü ordusu olan zengin bir ülke” hedefiyle çalışmalar yapmıştır.
  • Batı tarzı bir hükûmet kurmuştur. Prusya - Alman tarzında bir anayasa yapmıştır.
  • Avrupa'ya öğrenciler gönderdi. 1871'de ilk gazete yayımlanmıştır.

Meiji Dönemi Yenilikleri (Japonya)

  • İlköğretim kadın - erkek herkese zorunlu hâle gelmiştir.
  • Kılık - Kıyafet İnkılabı'nı gerçekleştirerek gelenekselleşen Japon giyim tarzını tasfiye etmiştir.
  • Çağdaş bir bankacılık sistemini kurmuştur.
  • İngiltere donanmasını örnek alarak Japon donanmasını kurmuştur.
  • Dışarıdan modern silahlar getirtmiştir. Ordunun modernize edilmesi için de Prusya'dan uzmanlar getirtmiştir.
  • Ağır sanayi, demir - çelik ve gemi yapımcılığını geliştirmiştir.
  • Geleneksel Japon ay-güneş takvimi (Tenpō takvimi) yerine miladi takvime geçilmiştir.

Bölüm 6 / 10

1929 Dünya Ekonomik Krizi (Kara Perşembe)

Nedenleri

  • I. Dünya Savaşı'nın getirdiği ekonomik zorluklar
  • ABD'nin savaş sırasında devletlere verdiği kredileri geri alamaması
  • ABD ekonomisinin 200 holding tarafından idare edilmesi
  • I. Dünya Savaşı'ndan sonra oluşan iyimser havanın ABD Borsasını suni (yapay) olarak yükseltmesi
  • İngiltere'nin para birimi poundun aşırı değer kazanması, bunun da ihracatta düşüşe yol açması
  • Almanya'nın savaş tazminatını ödemek için karşılıksız para basması, bunun da aşırı enflasyona (hiperenflasyon) neden olması
  • ABD yönetiminin krizin çıkmasını engelleyici tedbirler almaması
Önemli Not

Kükreyen Yirmiler

1920'lerde ABD'de üretim ve istihdamın yükselmesi ile insanlar kendilerini daha zengin hissetmişlerdir. O yüzden bu yıllara ABD'de "Kükreyen Yirmiler" denilmiştir.

1929 Dünya Ekonomik Krizi Gelişimi ve Sonuçları

  • 3 Ekim 1929'da ABD Borsasında yer alan şirketlerin hisse senetlerinin düşmesiyle başlamıştır.
  • 24 Ekim 1929 Perşembe günü ise borsa dibe vurmuştur.
  • 4,2 milyar dolar ABD Borsasında yok olmuştur.
  • Çok sayıda banka batarken, binlerce insanın mal varlığı yok olmuştur.
  • Ülkelerde açlık ve kıtlık başlamıştır. İnsanlar takas usulü ticarete geri dönmüştür.
  • İnsanların ruh sağlıkları bozulmuştur.
  • Dünyadaki inşaat ve madencilik faaliyetleri durmuştur.
  • Dünya genelinde 50 milyona yakın insan işsiz kalmıştır.
  • Dünya ticaret hacmi %65 oranında azalmıştır.
Önemli Not

Hoover Moratoryumu ve New Deal

1929 Ekonomik Krizi'nden sonra ABD Başkanı Hoover moratoryum ilan etmiştir. 1932 yılından sonra ABD'de yapılan başkanlık seçimlerini ise Roosevelt kazanmıştır. Roosevelt insanların satın alma güçlerinin düşmesi ve talebin yetersiz olması nedeni ile "New Deal" (Yeni Antlaşma) olarak bilinen ekonomik politikaları hayata geçirmiştir.

Krizin Etkileri ve Türkiye'nin Aldığı Önlemler

  • Bu kriz en çok sanayileşmiş toplumları vururken, Sovyet Rusya komünizmden dolayı bu krizden en az etkilenen devletlerden biri olmuştur.
  • Devlet, korumacı - iktisatçı politikalara yönelmiştir.
  • İthalatta kısıtlamalar uygulanırken, gümrük vergileri yükseltilmiştir.
  • Ülkede yerli malı kullanılması için devlet tarafından propagandalar yapılmıştır.
  • Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kurulmuştur.
  • "Malımı sattığım devletten mal alırım." prensibi hayata geçirilmiştir. (Kliring Sistemi)

Bölüm 7 / 10

İki Savaş Arasında Avrupa

Barışın Sürekliliğini Sağlama Çabaları — Milletler Cemiyeti (1920)

Milletler Cemiyeti'nin Cenevre'deki ilk oturumu
Büyüt / İncele
Milletler Cemiyeti'nin ilk oturumu, Cenevre (1920)Görsel: Unknown author Unknown author · Kamu malı · Wikimedia Commons
  • I. Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle barış çabaları ABD önderliğinde başlatılmıştır.
  • 32 devletin katılımı ile toplanan Paris Barış Konferansı'nda uluslararası bir teşkilatın kurulması kabul edilmiştir.
  • Bunun üzerine 10 Ocak 1920 tarihinde merkezi Cenevre olmak üzere Milletler Cemiyeti kurulmuştur.

Locarno Antlaşması (1925)

  • Uluslararası barışı korumak amacıyla bir araya gelen Almanya, İtalya, İngiltere, Belçika, Polonya, Fransa ve Çekoslovakya arasında ise 1925 yılında Locarno Antlaşması imzalanmıştır.
  • Bu antlaşmayla Almanya uluslararası iş birliğine tekrar dâhil olmuştur.
  • Bu antlaşmadan kısa bir süre sonra ise Almanya Milletler Cemiyetine de üye olmuştur.

Briand - Kellogg Paktı (1928)

  • Barışın sürmesi yolundaki çabaların en önemlilerinden birisi de 1928 yılında Paris'te ABD, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Çekoslovakya, Belçika, Almanya ve Polonya tarafından imzalanan Briand-Kellogg Paktı olmuştur.
  • Bu pakta aynı yıl SSCB ve Türkiye de dâhil olmuştur.
  • Bu pakta göre savunmaya dayanmayan savaş, kanun dışı sayılmıştır.
Önemli Not

Picasso ve Guernica

Guernica (Pablo Picasso)
Büyüt / İncele
Guernica (Pablo Picasso)Görsel: Kaynak ders kitabı · Yayınevi izniyle

İki savaş arası dünyada (1918 - 1939) Kübizmin kurucularından Pablo Picasso 1937 yılında Alman Hava Kuvvetlerinin İspanya'nın Guernica kasabasını bombalamasını anlattığı "Guernica" resmiyle ünlenmiştir.

Bölüm 8 / 10

İki Savaş Arasında Dünyada Yaşanan Bilimsel ve Kültürel Gelişmeler

Albert Einstein (1921)
Büyüt / İncele
Albert Einstein (1921)Görsel: Ferdinand Schmutzer / Adam Cuerden · Kamu malı · Wikimedia Commons
  • I. Dünya Savaşı'ndan sonra siyasi, ekonomik, kültürel, teknolojik ve bilimsel birçok gelişme yaşanmıştır.
  • Sanayide kullanılan petrol ve elektrik evlere girmiştir.
  • C vitamini keşfedilmiştir. Elektron mikroskobu bulunmuştur.

İki Savaş Arasındaki Bilimsel ve Kültürel Gelişmeler

  • DDT adıyla ilk kez böcek ilaçları kullanılmıştır.
  • Kanadalı bilim insanları pankreas özütünden insülin elde etmişlerdir.
  • Taşıt üretimi artmış ve uluslararası yolcu uçakları faaliyete geçmiştir.
  • Şehircilik ve mimari gelişmiştir. Mimari bir akım olan Bauhaus şehir planlamasında öne çıkmıştır.
  • ABD'de “Empire State Building” yapılmış ve gökdelen sayısında artışlar yaşanmıştır.
  • Radyonun kullanılmasıyla “Konuşan Basın” dönemi başlamıştır.
  • Çizgi film endüstrisi oluşmuştur. Sinema sektörü gelişmiştir.
  • Albert Einstein “İzafiyet Teorisi” ile bilim dünyasında çığır açmıştır.
  • Bazı hastalıkların tedavisi için aşılar ve ilaçlar bulunmuştur. Organ nakline başlanmıştır. Tüberküloz tedavisi için BCG aşısı bulunmuştur.
  • Alexander Fleming penisilini keşfetmiştir.
  • Psikoloji önem kazanmıştır. "Varoluşçuluk" ve "Fenomenoloji" gibi yeni akımlar ortaya çıkmıştır.
  • Tarih yazıcılığı değişmiştir. Gelenekselleşen tarih yerine yerel, sosyal, ekonomik ve medeniyet konuları ön plana çıkmıştır.
  • 1939 yılında 1929 Buhranı sonrasında ABD'deki çiftçilerin yoksulluğunu ve göçünü anlatan John Steinbeck'in “Gazap Üzümleri” adlı eseri büyük ilgi görmüştür.
  • André Breton'un öncülüğünde “Sürrealizm” (Gerçeküstücülük) akımı ortaya çıkmış, Salvador Dali bu akımın en ünlü temsilcisi olmuştur. Savaştan önce doğan “Ekspresyonizm” (Dışa vurumculuk) de bu dönemde etkisini sürdürmüştür.
  • ABD'de başlayan “Caz” tüm Avrupa ülkelerinde yayılmıştır.
Önemli Not

Charlie Chaplin

"Şarlo" karakteriyle şöhret olan Charlie Chaplin 1936'da "Modern Zamanlar", 1940'ta da "Büyük Diktatör" adlı filmlerde rol almıştır.

Bölüm 9 / 10

II. Dünya Savaşı (1939 - 1945)

Savaş Öncesindeki Gelişmeler — Totaliter Rejimlerin Kuruluşu — İtalya'da Faşizm

Faşistlerin Roma Yürüyüşü'nü gösteren dergi illüstrasyonu
Büyüt / İncele
Faşistlerin Roma Yürüyüşü (28 Ekim 1922)Görsel: Unknown author Unknown author · Kamu malı · Wikimedia Commons
  • I. Dünya Savaşı'ndan umduğunu bulamayan İtalya'nın ekonomisi de felce uğramıştır.
  • Özellikle asker kaçakları, aydınların maddi ve manevi beklentileri, işsizlik iç politikadaki istikrarı bozmuştur.
  • Bu durum Benito Mussolini'nin liderliğini yaptığı Faşist Partinin işine yaramıştır.
  • Zamanla taraftar sayısında artış yaşanan bu parti 1919 yılında yapılan seçimlerde meclise girememiştir.
  • 1922 yılında ülke genelinde yapılan işçi grevlerini bastıran bu partinin sempatizanları yani “Kara Gömlekliler” Napoli'den Roma'ya yürüyüş gerçekleştirmişlerdir.
  • Ülkede bir darbe olabileceğini düşünen mevcut hükûmet istifa etmiş ve başbakanlığa Mussolini getirilmiştir.
  • 1924 yılından itibaren bu sefer de Mussolini'ye karşı muhalefet artmıştır.
  • Bunun üzerine Mussolini mevcut anayasayı kaldırmadan, 1925-1926'da çıkardığı olağanüstü yasalarla yetkilerini genişletmiştir.
  • Ceza Kanunu'nda değişiklik yaparak kendi partisi haricindeki diğer partileri kapatmıştır.
  • Ünlü "Scala Nutku"nu okumuştur. Böylece İtalya'da diktatörlük dönemi de başlamıştır.

İtalya'nın Yayılmacı Dış Politikası

  • İtalya'nın uzun zamandan beri gerçekleştirmek istediği sömürgecilik emelleri, Mussolini ile birlikte “Roma İmparatorluğu'nun yeniden kuruluşu” adı verilen millî bir ideal hâline gelmiştir.
  • İtalya'nın bu dış politikası rahatsızlığa sebep olmuştur. İlk problem Yugoslavya ile yaşanmıştır.
  • “Serbest Şehir” olarak bağımsızlık statüsüne kavuşturulan Fiume, Mussolini'nin Yugoslavya'ya baskısı sonucunda 1924'te İtalya'ya katılmıştır.
  • Milletlerarası bir komisyonda görevli İtalya temsilcisinin Yunanistan'da öldürülmesi üzerine İtalya, Yunanistan'a ait Korfu Adası'nı işgal etmiştir.
  • 1924 yılı sonunda İtalya, Arnavutluk'taki bir iç meseleyi fırsat bilerek ekonomik ve siyasi desteği ile Arnavutluk'u nüfuzu altına almıştır.
  • Ayrıca 1931'de Japonya'nın Mançurya'ya saldırması, Almanya'nın Versay şartlarından kurtulma girişimlerine İngiltere ve Fransa'nın tepkisiz kalması İtalya'yı Habeşistan'ın işgali konusunda harekete geçirmiştir.
  • İtalya'nın 1934'teki Velvel olayını bahane ederek 1935'te başlattığı Habeşistan saldırısı 1936'da işgalle sonuçlanmıştır.
  • İtalya'nın Habeşistan'a saldırısı ile Almanya, Locarno Antlaşması'nı feshetmiştir. Avrupa'daki mevcut durum bozulmuştur.
Önemli Not

Mussolini'nin Savaş Anlayışı

Mussolini “Sürekli barış ne mümkün ne de faydalıdır. Sadece savaş insan enerjisini en yüksek gerilimde tutar.” diyerek dış politikasını ne üzerine kuracağını da göstermiştir.

Almanya'da Nazizm

  • I. Dünya Savaşı'ndan sonra Alman İmparatorluğu yıkılmış ve yerine Cumhuriyet ilan edilmiştir.
  • Versay Antlaşması'nın imzalanmasıyla Almanya'da iç istikrarsızlıklar artmıştır.
  • Bunun üzerine “Weimar Anayasası” yürürlüğe konularak demokrasiye geçilmiş ve partiler kurulmuştur.
  • Bu partilerden biri olan Nazi Partisi (Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi) sempatizanlarına "Kahverengi Gömlekliler" denilmiştir.
  • Parti başkanı ise Führer (Başkan) unvanlı Adolf Hitler olmuştur.
  • 1924 yılındaki seçimler sonucunda parlamentoya girmiştir.
  • 1932 seçimlerinde ise en güçlü parti olarak çıkmıştır.
  • 1933 yılında Hitler, başbakan olmuş ve meclisten dört yıllığına olağanüstü yetkiler alarak diktatörlüğünü ilan etmiştir.
  • Hitler'in ve partisinin amacı; Versay Antlaşması'ndan kurtulmak, ülke içinde yaşayan çingeneler, komünistler, Yahudiler ve diğer Alman olmayan ırklardan kurtulmak ve “Hayat Sahası”nı genişletmektir.
  • Gestapo adı verilen gizli bir örgüt kurarak muhalefet ve toplum üzerinde baskı kurmuştur.
  • Sanatçılar ve bilim insanlarına yasaklar getirilmiştir.
  • Kütüphanelerdeki kitaplara "okunur ya da okunmaz" ibaresi konulmuştur.
  • Nazi ideolojisiyle uyuşmayan her şey ders kitaplarından çıkarılmıştır.
  • Naziler bu rejime “Halk Toplumu” adı vermişlerdir.
  • Hitler ile birlikte Alman dış politikası yeniden şekillenmiştir.
Önemli Not

Kristal Gece

Almanya'da 9 - 10 Kasım 1938'de yaşanan "Kristal Gece" ile Yahudi karşıtlığı farklı bir boyut kazanmıştır.

Almanya'nın Yayılma Politikası ve İşgalleri

  • 1 Mart 1935'te Versay Antlaşması'yla 15 yıllığına Milletler Cemiyeti yönetimine bırakılan (kömür madenleri Fransa'ya verilen) Saar Bölgesi, halk oylaması sonucunda Alman yönetimine geçmiştir.
  • Versay'ın getirdiği askerî kısıtlamalardan kurtulmak isteyen Almanya, gizlice silahlanmaya başlayarak Ekim 1933'te Silahsızlanma Konferansı ve Milletler Cemiyetinden çekilmiştir.
  • 1934'ten itibaren kara, deniz ve hava kuvvetlerini güçlendirme çalışmalarını başlatmıştır.
  • Modern silah, araç ve gereç yapımına önem vererek asker sayısını 300 bine çıkarmıştır.
  • Daha sonra da askerliği zorunlu hâle getirip asker sayısını 550 bine çıkarmıştır.
  • Versay Barış Antlaşması'nı tamamen ortadan kaldırmaya kararlı olan Almanya, 7 Mart 1936'da, askerden arındırılan Ren Bölgesi'ne asker göndermiştir. Fransa bu durumu kabul etmek zorunda kalmıştır.
  • Almanya, 13 Mart 1938'de de Avusturya ile birleştiğini ilan ederek burayı ilhak etmiştir. (Anschluss)
  • Çekoslovakya'nın Südetler Bölgesi'nde 3,5 milyon Alman yaşamaktaydı. Burayı ilhak etmek isteyen Hitler'in, Nazilerin çıkardıkları karışıklıklardan yararlanmak istemesi, iki ülke ilişkilerini bir bunalıma dönüştürmüştür.

Münih Konferansı ve Çekoslovakya

  • Hitler, 28 Mayıs 1938'de Çekoslovakya'yı işgal etme kararı almıştır.
  • Ara buluculuk faaliyetlerinin sonuç vermemesi Avrupa'da genel bir savaş ihtimalini ortaya çıkarmıştır.
  • İngiltere'nin önerisi üzerine Almanya, Fransa, İtalya ve İngiltere arasında 29 Eylül'de Münih Konferansı toplanmıştır.
  • Bu konferansta Südet, Almanya'ya verilirken, Çekoslovakya toprakları İngiltere ve Fransa'nın garantisi altına alınmıştır.
  • Münih Konferansı'na davet edilmeyen ve Çekoslovakya ile ilgili kararlarda kendisine danışılmayan SSCB, Batılı devletlerden uzaklaşıp Almanya'ya yakınlaşmıştır.
  • Münih Konferansı'nın ardından 2 Ekim'de Polonya, Çekoslovakya'nın Teschen Bölgesi'ni işgal etmiştir.
Önemli Not

Hitler'in Dış Politika Hedefi

Hitler “Nasyonal - Sosyalist akım onu bugünkü dar yurdundan çıkarıp yeni topraklara doğru yürütmek cesaretini göstermek zorundadır.” sözleriyle dış politika hedeflerini ortaya koymuştur.

İspanya'da Franco Dönemi

  • İspanya'da 1923'te askerî darbe yapılarak yönetim ele geçirilmiştir.
  • 1936'da İspanya iç savaşı başlamıştır.
  • "Cumhuriyetçiler" ile "Milliyetçiler" arasında süren üç yıllık savaş başlamıştır.
  • Savaşı Almanya ve İtalya'nın desteklediği General Franco kazanmıştır.

Japonya

  • Japonya, 1920'li ve 1930'lu yıllarda Uzak Doğu'nun en güçlü devleti olmuştur.
  • Japonya, 1931'de Mançurya'yı işgal ederek Çin'e yönelmiştir.
  • Asya'daki faaliyetlerinde serbest kalmak amacıyla, 1933'te Milletler Cemiyetinden; 1934'te Washington Antlaşması'ndan çekilmiştir.
  • Aynı zamanda 1934'te, “Asya, Asyalılarındır.” diyerek Batılıların Çin'le olan münasebetlerini kesmelerini istemiştir.
  • Japonya'nın yayılmacı politikası, Uzak Doğu'da güçler dengesini bozmuştur.
  • Bu bölgede çıkarları olan İngiltere ve ABD gibi devletler, önce Japonya'nın bu tutumuna tepkisiz kalmıştır.
  • Japonya'nın 1937'de Çin'e saldırması üzerine bu devletler Çin'e yardıma başlamıştır.
  • 1938'de Japonya Doğu ve Orta Çin'in topraklarını ele geçirmiştir.
  • Batılıların Doğu Asya'dan atılmasını öngören “Yeni Düzen”i ilan etmiştir.
  • Japonya'nın emperyalist tutumu nedeniyle Uzak Doğu, II. Dünya Savaşı'nın cephelerinden biri olmuştur.

Savaş Öncesi Oluşturulan İttifaklar

BaşlıkKategoriAçıklama
1936Berlin - Roma MihveriAlmanya - İtalya
1936Berlin - Tokyo MihveriAlmanya - Japonya
1936-37Anti Komintern PaktıAlmanya - İtalya - Japonya
1939Çelik PaktAlmanya - İtalya

II. Dünya Savaşı'nın Nedenleri

  • Versay Antlaşması'nın koşullarının Almanya'ya ağır gelmesi
  • Rusya'nın Brest Litowsk Antlaşması ile kaybettiği toprakları geri almak istemesi
  • Rusya'nın komünizm ideolojisinin dünya devrimi ile gerçekleşeceğine inanması
  • İtalya'nın Avrupa siyasetinde etkinliğini artırmak istemesi ve I. Dünya Savaşı'ndan istediklerini alamaması
  • Almanya ve İtalya'da Nazizm ve faşizm gibi totaliter rejim ve liderlerin başa geçmesi
  • Japonya'nın Uzak Doğu ve Pasifik'te İngiltere ile ABD'nin baskısında olması
  • Fransa'nın Almanya ile yaşadığı problemlerden dolayı güvenlik endişesi yaşaması
  • 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin yarattığı ekonomik ve sosyal sorunlar yaşanması

Bölüm 10 / 10

Savaş Yılı: 1939

  • Münih Konferansı'yla Çekoslovakya'dan Südet Bölgesi'ni alan Almanya, 15 Mart 1939'da Prag'a girerek Çekoslovakya'yı işgal etmiştir.
  • Tamamı Almanlardan oluşmayan Çekoslovakya'nın işgaliyle, “Hayat Sahası” politikası uygulamaya konulmuştur.

Savaşın Başlaması ve İlk Gelişmeler

  • Hitler Memel'i de Litvanya'dan istemiş ve imzalanan bir antlaşma ile Memel Alman yönetimine geçmiştir.
  • Almanya'nın işgallerinden cesaret alan İtalya, 7 Nisan'da, 1926'dan beri nüfuzu altında olan Arnavutluk'u işgal etmiştir.
  • Bu işgal Almanya tarafından desteklenirken İngiltere ve Fransa tarafından sert tepkiyle karşılanmıştır.
  • Alman ve İtalyan ittifakı 22 Mayıs'ta “Çelik Pakt” ile pekiştirilmiştir.
  • Almanya'nın ticari bir antlaşmayla Romanya'yı da nüfuzu altına alması, İngiltere'nin yatıştırma politikasından vazgeçmesinde etkili olmuştur.
  • Almanya, Versay'la serbest şehir statüsüne geçirilen Danzig'i Polonya'dan istemiştir.
  • Bu istek kabul edilmeyince Almanya Polonya'yı işgal etmeye karar vermiştir.
  • İtalya'nın 1942 yılı sonuna kadar savaşa girmeyeceğini bildirmesi üzerine Almanya SSCB'ye yaklaşmıştır.
  • 23 Ağustos'ta “SSCB - Almanya Saldırmazlık Paktı” imzalanmıştır.
  • Almanya'nın 1 Eylül'de Polonya'ya saldırması üzerine İngiltere ve Fransa 3 Eylül'de Almanya'ya savaş açmıştır.
  • II. Dünya Savaşı'nın başlamasından sonra SSCB'nin de katılmasıyla Polonya'nın işgali hız kazanmıştır.
  • Daha sonra SSCB, Estonya, Letonya ve Litvanya'yı işgal etmiştir.
  • Finlandiya bütün çabalarına rağmen bazı sınır bölgelerini SSCB'ye vermek zorunda kalmıştır. (1940)