Arayış Yılları: Değişim ve Diplomasi

18. Yüzyıl Gerileme, Batılılaşma ve Lale Devri

~6 dk okuma15 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 73-75

Ders Hedefleri

Bu dersin sonunda yapabileceklerin

XVIII. yüzyıl savaş ve antlaşmalarını tarafları, sonuçları ve Osmanlı diplomasisindeki yeriyle açıklar.
Lale Devri ile I. Mahmut, III. Mustafa, I. Abdülhamit ve III. Selim dönemi ıslahatlarını ayırt eder.
Ayanlık ve malikâne sisteminin merkez-taşra ve maliye ilişkisine etkisini değerlendirir.

İçindekiler8 bölüm

Bölüm 1 / 8

XVIII. Yüzyıl Islahatları

Genel Özellikleri

Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval)Görsel: Kaynak ders kitabı · Yayınevi izniyle

Batı (Avrupa) örnek alınmıştır.
Baskı ve şiddet yoluyla benimsetilmek istenmiştir.
XVII. yüzyıla göre daha kalıcı olmuştur.
Hukuk hariç her alanda ıslahat yapılmıştır. (En çok askerî alanda)
Saray, ulema ve asker yapılan bu ıslahatlara karşı çıkmıştır.

Bölüm 2 / 8

Islahatçıların Şifresi (3-1-3-1-3)

Sayı | Padişah

Sayı	Padişah
3	III. Ahmet
1	I. Mahmut
3	III. Mustafa
1	I. Abdülhamit
3	III. Selim

Bölüm 3 / 8

III. Ahmet Dönemi

Edirne Olayı (1703)

Topkapı Sarayı önündeki III. Ahmed Çeşmesi — III. Ahmed Çeşmesi (Pascal Sébah, 1867)Görsel: Engin Özendes · Kamu malı · Wikimedia Commons

II. Mustafa’nın yönetimin kontrolünü Şeyhülislam Feyzullah Efendi’ye bırakıp, Edirne’ye çekilmesi üzerine, Şeyhülislamın İstanbul’daki kötü yönetiminin ve Avusturya karşısında alınan başarısız sonuçların da etkisiyle İstanbul’da ulufesini alamayan bir grup cebeci isyan çıkarmıştır.
Bu isyan sonucunda II. Mustafa tahttan indirilmiş ve yerine III. Ahmet geçirilmiştir.

Bölüm 4 / 8

Lale Devri (1718 - 1730)

Özellikleri

Lale Devri 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlamış, 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona ermiştir.
Bu devrin sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’dır.
Minyatürcüsü Levni, şairi Nedim’dir.
“Lale Devri” kelimesini kullanan ilk kişi Yahya Kemal Beyatlı’dır. Bunu bir eser ismi olarak (tarih incelemesi) kullanan ise Ahmet Refik Altınay’dır.
Islahatlarda Avrupa ilk kez örnek alınmıştır.
Lale Devri’nde askerî ıslahat yapılmamıştır.

Lale Devri Islahatları

İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi tarafından Macaristan’dan matbaa getirilmiştir. Osmanlı Devleti’ne getirilen ilk teknik yeniliktir. Bu matbaada dinî eserlerin basımı yasaktır. (Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi bu konuda fetva vermiştir.) İlk basılan eser Vankulu Mehmed Efendi’ye ait “Vankulu Lügati”dir.
Sait Efendi Avrupa’da “Turkuveri” akımını başlatmıştır.
İlk defa geçici elçilikler Paris, Moskova, Viyana, Varşova’da açılmıştır.
28 Mehmet Çelebi, Paris Sefaretnamesi’ni yazmıştır. (Batı’ya açılan ilk pencere kabul edilmiştir.)
Tercüme Heyetleri kurulmuştur. (Doğu klasikleri çevrilmiştir.)
İran’dan çiçek aşısı getirilmiştir.
Gerçek Davut Ağa’nın katkılarıyla Tulumbacılar Ocağı (İtfaiye) kurulmuştur.
Barok ve rokoko tarzı mimari eserler yapılmıştır.
İstanbul’da çini imalathanesi ve kumaş fabrikaları açılmıştır.
Yalova’daki kâğıt imalathanesi ise Lale Devri’nden sonra, I. Mahmut döneminde (1741) İbrahim Müteferrika’nın girişimiyle açılmıştır.
Versay Sarayı örnek alınarak Sadabad Sarayı yapılmıştır.

Önemli Not

Batı Tarzında İlk Eser ve İlk Cami

Batı tarzında yapılan ilk eser, III. Ahmet Çeşmesi’dir. İlk cami ise Nuruosmaniye Camii’dir.

Bölüm 5 / 8

I. Mahmut

I. Mahmud (Jean Baptiste Vanmour)Görsel: Jean Baptiste Vanmour · Kamu malı · Wikimedia Commons

Ülke içinde kütüphaneler açtırmıştır ve el yazması eserleri toplatmıştır.
İlk defa Batı tarzı askerî ıslahatlar yapmıştır.
İlk defa Batı’dan bir uzman getirmiştir. Bu uzman Comte de Bonneval’dır. Bonneval Müslüman olduktan sonra Ahmet ismini almıştır. Humbara ocağını ıslah ettiği için Humbaracı Ahmet olarak bilinmiştir.
Batı tarzında ilk teknik okul olan Hendesehane açılmıştır.

Önemli Not

Humbara Ocağı

Osmanlı Devleti’nde Batı tarzında ıslahat yapılan ilk kurum Humbara Ocağı’dır.

Bölüm 6 / 8

III. Mustafa

Sadrazamı Koca Ragıp Paşa’dır.
Avrupa’dan Baron de Tott’u getirmiştir.
Cezayirli Gazi Hasan Paşa tarafından 1773 yılında bugünkü Deniz Harp Okulunun temeli olan “Tersane Hendesehanesi” açılmıştır.
Sürat Topçuları Ocağı kurulmuştur.

Önemli Not

Esham Senetleri

Esham sisteminde kullanılan bu senetler kâğıt paraya geçişin ilk aşaması sayılmıştır.

Bölüm 7 / 8

I. Abdülhamit

Dönemin önemli devlet adamları Sadrazam Halil Hamit Paşa ve Cezayirli Gazi Hasan Paşa’dır.
III. Mustafa Dönemi’nde Osmanlı ülkesine gelen Baron de Tott ıslahat çalışmalarına devam etmiştir.
Esham sistemini uygulamaya geçirmiştir.
1775’te Mühendishane-i Bahri Hümayun açılmıştır.
Cülus bahşişi verme geleneğini kaldırmıştır.
Ulufe alım - satımını yasaklamıştır.
İstihkam okulunu açmıştır.
Bilim insanlarının kendi kıyafetleriyle ve kendi dinlerinde kalarak çalışmasına izin vermiştir.

Önemli Not

Mühendishane-i Bahri Hümayun

III. Mustafa Dönemi’nde getirilen Baron de Tott Mühendishane-i Bahri Hümayun’un açılmasında ve geliştirilmesinde etkili olmuştur.

Bölüm 8 / 8

III. Selim

Genel Özellikleri

Yaptığı tüm ıslahatlara Nizam-ı Cedit adı verilmiştir.
Islahatlarında Fransa’yı örnek almıştır.
Radikal (sıra dışı) yönde ıslahatlar yapan ilk Osmanlı padişahıdır.
Dönemi Kabakçı Mustafa İsyanı ile sona ermiştir.

III. Selim Dönemi Islahatları

İlk kalıcı elçilik açılmıştır. (İlk kalıcı (daimî) elçi Londra’ya atanan Yusuf Agâh Efendi’dir. Ayrıca Avusturya’ya ise Ebubekir Ratıp Efendi geçici elçi olarak gönderilmiştir.)
Meşveret Meclisini aktif hâle getirmiştir.
Bilim insanlarından “Layiha” (Rapor) istemiştir.
Yeniçerilere talim yapma zorunluluğu getirmiştir.
Zahire Nazırlığını kurarak karaborsanın önüne geçmiştir.
Sarayın içindeki altın ve gümüşleri eritmiştir.
Matbaa-i Amire adında ilk defa devlet matbaası kurulmuştur.
Mühendishane-i Berri (Kara) Hümayun açılmıştır.
Fransızca (sadece askerî okullarda) zorunlu ilk yabancı resmî dil ilan edilmiştir.
Levent ve Selimiye kışlaları yapılmıştır.
Şeyhülislamın yetkileri kısıtlanmıştır.
Yerli malı teşvik edilmiştir.
Nizam-ı Cedit adıyla yeni bir ordu kurulmuştur. Bu ordunun masraflarını karşılamak için de İrad-ı Cedit hazinesi kurulmuştur.

Önemli NotDİKKAT

Nizam-ı Cedit Başarısı

Nizam-ı Cedit’in ilk ve son başarısı Fransa’ya karşı Akka Kalesi’ni savunmasıdır.