Arayış Yılları: Değişim ve Diplomasi

17. Yüzyıl Duraklama, İsyanlar ve Islahatlar

~12 dk okuma11 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 67-71

Ders Hedefleri

Bu dersin sonunda yapabileceklerin

XVII. yüzyıl duraklamasının iç ve dış nedenlerini neden-sonuç ilişkisiyle açıklar.
İstanbul, Celali ve eyalet isyanlarını aktörleri, zeminleri ve sonuçlarıyla ayırt eder.
XVII. yüzyıl siyasi gelişmelerini savaş-antlaşma-sonuç ilişkisi içinde değerlendirir.
XVII. yüzyıl ıslahatlarının amaçlarını, yöntemini ve kalıcı olamama nedenlerini karşılaştırır.

İçindekiler15 bölüm

Duraklama Dönemi’ne Girilmesinin Nedenleri

Merkezî otoritenin bozulması
Küçük yaştaki çocukların tahta çıkması (IV. Mehmet 6 yaşında tahta çıkmıştır.)
Saray kadınlarının devlet yönetimine karışması
Saray masraflarının artması
Rüşvet ve adam kayırmanın artması
Ganimet gelirlerinin azalması
Savaşların uzun sürmesi ve mağlubiyetlerin artması
Beşik ulemalığı sisteminin getirilmesi (Âlimin oğlu âlimdir anlayışı)
Medreselerden pozitif bilimlerin çıkarılması
Kapitülasyonların yaygınlaşması
Sık padişah değişikliği
Doğal sınırlara ulaşılması
Askerin “Ocak devlet içindir.” anlayışını terk etmesi
Orduya, Devşirme Kanunu’na aykırı şekilde asker alınması
Coğrafi Keşifler sonucu İpek ve Baharat yollarının önem kaybetmesi
Avrupa’da feodalitenin sona ermeye başlaması sonucu merkeziyetçi devletlerin kurulması
Avrupa’nın bilimsel ve teknolojik olarak gelişmesi
Tımar sisteminin bozulması
İltizam sisteminin yaygınlaşması

Bölüm 1 / 15

XVII. Yüzyılda Osmanlı Devleti - Siyasi Olaylar

Osmanlı - Venedik İlişkileri

1683 Viyana Kuşatması'nı betimleyen panoramik savaş tablosu — II. Viyana Kuşatması (1683) — dönemin tablosuGörsel: Pierre-Denis Martin · Kamu malı · Wikimedia Commons

1645 - Venedik’e ait Girit Adası kuşatılmıştır.
1669 - Yirmi dört sene sonra Girit Adası fethedilmiştir.

Osmanlı - Rus İlişkileri

1681 - Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması yapılmıştır.
Bu antlaşma ilk Osmanlı - Rus antlaşmasıdır.

Osmanlı - İran İlişkileri

1590 - Ferhat Paşa Antlaşması yapılmıştır. Böylece Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlara ulaşmıştır.
1612 - Nasuh Paşa Antlaşması imzalanmıştır.
1618 - Serav Antlaşması yapılmıştır.
1635 - 1638 - IV. Murat Revan (1635) ve Bağdat (1638) seferlerini yapmıştır.
1639 - Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmaya göre Bağdat Osmanlılarda kalacak ve Zağros Dağları iki devlet arasında sınır olacak kararları alınmıştır. Böylece günümüz Türkiye - İran sınırı hemen hemen belirlenmiştir.

Osmanlı - Lehistan İlişkileri

1621 - Hotin Seferi yapılmıştır. Yeniçerilerin isteksizliği yüzünden Hotin Kalesi alınamadı. Hotin Antlaşması imzalanmıştır.
1672 - Bucaş Antlaşması imzalanmıştır. Podolya arazisi Osmanlıya bırakılmıştır.

Önemli Not

Bucaş Antlaşması

Bucaş Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Batı’da en geniş sınırlara ulaşmıştır.

Bölüm 2 / 15

Osmanlı - Avusturya İlişkileri

Yıl | Gelişmeler

Zitvatorok Antlaşması görüşmeleri (1606)Görsel: Unknown author Unknown author · Kamu malı · Wikimedia Commons

Yıl	Gelişmeler
1596	Avusturya ile yapılan Haçova Meydan Muharebesi kazanılmıştır. Eğri Kalesi alınmıştır. III. Mehmet’e “Eğri Fatihi” unvanı verilmiştir. (Kanije Kalesi 1600’de alınmış; Tiryaki Hasan Paşa 1601’de Kanije’yi Avusturya kuşatmasına karşı savunduğu için “Kanije Müdafii” olarak anılmıştır. Estergon 1595’te kaybedilmiş, 1605’te geri alınmıştır.)
1606	Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya kralı Osmanlı padişahına ilk kez denk sayılmıştır. Böylece Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki siyasi üstünlüğü sona ermiştir.
1664	Vasvar Antlaşması imzalanmıştır. (Bu yüzyılda Avusturya’ya karşı son kazançlı antlaşmadır.) Uyvar Kalesi alınmıştır. (Uyvar’ın önünde Türk gibi güçlü sözü ortaya çıkmıştır.)
1683	Viyana ikinci kez, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa önderliğinde kuşatılmıştır. Lehistan’ın Avusturya’ya yardıma gelmesiyle Osmanlı kuşatmayı kaldırıp Belgrat’a doğru çekilmiştir.
1699	Venedik, Avusturya, Lehistan, Malta ve Rusya ile (Kutsal İttifak) yapılan savaş kaybedilmiştir.
1699	Karlofça Antlaşması; Avusturya, Venedik ve Lehistan ile imzalanmıştır. Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Batı’da ilk kez geniş anlamda toprak kaybetmiştir. Bu antlaşmaya göre: Temeşvar hariç tüm Macaristan Avusturya’ya bırakılacak, Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyısı Venedik’e verilecek, Podolya arazisi Lehistan’a verilecek, 25 yıl sürecek ve Avusturya’nın garantisi altında olacaktır kararları alınmıştır.

Önemli Not

Karlofça ile Gerileme Dönemi

Karlofça Antlaşması’yla Osmanlı Devleti’nin Duraklama Dönemi sona ererken Gerileme Dönemi başlamıştır.

Önemli Not

Karlofça’da Arabuluculuk ve Müzakere

Osmanlı Devleti Karlofça Antlaşması ile ilk defa yabancı devletlerin (İngiltere-Hollanda) ara buluculuğunu kabul etmek zorunda kalmıştır. Diplomatik açıdan güç ve itibar kaybeden Osmanlı Devleti, Karlofça’da ilk kez müzakere yoluyla bir antlaşma imzalamak zorunda kalmıştır.

Önemli Not

1700 İstanbul Antlaşması ve Azak Kalesi

1700’de Rusya ile Karlofça’nın devamı sayılan İstanbul Antlaşması imzalanmıştır. Azak Kalesi Rusya’ya verilmiştir. Böylece Rusya, Karadeniz’e inmek için ilk fırsatı elde etmiştir.

Bölüm 3 / 15

XVII. Yüzyıl İsyanları

İstanbul (Merkez-Yeniçeri) İsyanları (Nedenleri)

Celali İsyanı'nı betimleyen minyatür (Selimnâme, 1524)Görsel: Shukri Bitlisi, 1524 · Kamu malı · Wikimedia Commons

Merkezî otoritenin bozulması
Devşirme Kanunu’na aykırı olarak ocağa asker alınması (İlk defa III. Murat Dönemi’nde yapılmıştır.)
“Ocak, devlet içindir.” anlayışının askerlerce terk edilerek “Devlet, ocak içindir.” anlayışının benimsenmesi
Cülus bahşişi almak isteyen Yeniçerilerin padişah değişikliği için sürekli çalışması
Ulufelerin düşük ayarda verilmesi ya da geç ödenmesi
Yeniçeri ağalarının ve saray kadınlarının yönetime karışması
Yeniçeriler arasında evli olanların sayısının artması ve kışlalarda kalmamaya başlamaları
Yeniçerilerin askerlik dışında ticaret ve esnaflık gibi işlere yönelmeleri

Başlıca İstanbul İsyanları

II. Osman’ın Hotin Seferi sonrası Yeniçeri Ocağını kaldırmak istemesi üzerine Yedikule zindanlarına götürülerek öldürülmesi
IV. Murat Dönemi’nde on yedi devlet adamının yeniçeriler tarafından öldürülmesi
IV. Mehmet Dönemi’nde otuza yakın devlet adamının Sultanahmet Meydanı’ndaki çınar ağaçlarına asılması (1656 yılında yaşanan bu olaya Çınar Vakası anlamında “Vaka-i Vakvakiye” adı verilmiştir.)

İstanbul İsyanlarının Sonuçları

İstanbul’da can ve mal güvenliği kalmamıştır.
Merkezî otorite bozulmaya devam etmiştir.

Bölüm 4 / 15

Celâli (Anadolu) İsyanları

Nedenleri

Ekonominin bozulması
Nüfusun hızla artması
Köylünün ağır vergileri ödeyememesi
Devletin eyaletlerdeki merkezî otoriteyi kaybetmesi
Tımar sisteminin bozulması
İltizam sisteminin yaygınlaşması
Bölgedeki yöneticilerin halka kötü davranması
Uzun süren savaşların olumsuz etkisi
Haçova Meydan Muharebesi’nden kaçan askerlerin halkı devlete karşı kışkırtması
Halkın alım gücünün düşmesi
Enflasyon artışı ve paranın değer kaybetmesi
Fiyatların artması

Tımar Sisteminin Bozulmasının Nedenleri

Tımarların, sipahiler dışındaki kimselere verilmesi
Tımarların saray görevlilerinin eline geçerek özel mülk veya vakfa dönüştürülmesi
Rüşvet karşılığı verilmesi ve dirliklerin para ile alınıp satılır hâle gelmesi
Sipahilerin gösterişli yaşama arzusu ve çok para kazanma hırsı
Nüfusun hızla artması, enflasyon artışı ve paranın değer kaybetmesi
Geleneksel silahlarla savaşan sipahilerin ateşli silah eğitimine ayak uyduramaması
Uzun süren savaşların yaşanması

Bölüm 5 / 15

Başlıca Anadolu (Celâli) İsyanları

İsyan Edenler

Konu / Madde	Açıklama
Gürcü Nebi	Tavil Ahmet
Kalenderoğlu	Canbulatoğlu
Karayazıcı	Deli Hasan
Kör Mahmut	Katırcıoğlu

Celâli İsyanlarının Sonuçları

Köyden kente göç artmıştır. (Büyük Kaçgun)
Üretim düşmüş ve vergi gelirleri azalmıştır.
Boşalan köylere eşkıyalar yerleşmiştir.
Anadolu’da can ve mal güvenliği kalmamıştır.
Şehirlerde işsizlik ve suç oranları artmıştır.

Önemli Not

Büyük Kaçgun

1603 - 1610 yılları arasında Anadolu’dan büyük şehirlere göç edilmesi olayına “Büyük Kaçgun” (Büyük Kaçış) adı verilmiştir.

Bölüm 6 / 15

Eyalet İsyanları

Nedenleri

Merkezî otoritenin bozulması
Eyaletlerde devlet otoritesinin kalmaması
Devlet yöneticilerinin halka kötü davranması (Keyfî uygulamaların yapılması)

Önemli Not

Abaza Mehmet Paşa ve Varvar Ali Paşa İsyanları

Bu dönemde Genç Osman’ın tahttan indirilmesini bahane eden Abaza Mehmet Paşa IV. Murat Dönemi’nde isyan etmiştir. Kendisinin Erzurum valiliğinde bırakılmasına karar verilmiştir. 1647’de ise Sivas Beylerbeyliği görevini sürdüren Varvar Ali Paşa isyan etmiştir. İsyan sonucunda yakalanarak öldürülmüştür.

Önemli Not

Gayrimüslim Ayaklanmaları

Bu yüzyılda çıkan gayrimüslim ayaklanmalarının XIX. yüzyılda çıkan ulusçuluk isyanları ile bir ilgisi yoktur. Eflâk, Boğdan, Yemen, Trablusgarp, Erdel, Bosna-Hersek, Budin ve Belgrat’ta isyanlar çıkmıştır.

Bölüm 7 / 15

Suhte Ayaklanmaları

Tanımı ve Nedenleri

Osmanlı Devleti’nde medrese öğrencilerine “suhte” ya da “softa” denilir. Bu öğrenciler zamanla çeşitli sebeplerden dolayı ayaklanmışlardır.
Ulema çocuklarının hak etmeden ayrıcalık kazanması
İlmiye sınıfında yükselmenin rüşvet ve iltimasa bağlı olması
Medreselere kapasitelerinin üzerinde öğrenci alınması
Nüfus artışı ve enflasyon sebebiyle gençlerin yatılı ve burslu olan medreselere sığınması
Artan enflasyon sebebiyle medrese gelirlerinin azalması ve bu nedenden dolayı devletin medrese öğrencilerine halktan yardım adı altında para toplamasına izin vermesi

Suhte Ayaklanmalarının Gelişme ve Sonuçları

Medrese öğrencilerinin devletin verdiği bu hakkı kötüye kullanıp çeteler kurarak köy ve kasabaları yağmalamaları üzerine taşrada bulunan yöneticiler, isyancı medrese öğrencilerine karşı güç kullanmıştır.
Bu da çok fazla can kaybına ve eğitimli insanların sayısının azalmasına yol açmıştır.

Bölüm 8 / 15

XVII. Yüzyıl Islahatları

Genel Özellikleri

Avrupa örnek alınmamıştır. Sorunların köküne inilememiştir.
Kişilere bağlı kalmıştır. Halk desteği alınmamıştır.
Saray, ulema ve asker karşı çıkmıştır.
Fatih ve Kanuni Sultan Süleyman örnek alınmıştır. (Kanun-ı Kadim)
Baskı ve şiddet yoluyla benimsetilmek istenmiştir.

Bölüm 9 / 15

Yüzyıl Islahatçılarının Şifresi (Tokmak)

Kod | Islahatçı

Kod	Islahatçı
T	Tarhuncu (Tarhuncu Ahmet Paşa)
O	Osman (Genç Osman)
K	Kuyucu (Kuyucu Murat Paşa)
M	Murat (IV. Murat)
A	Ahmet (I. Ahmet)
K	Köprülüler

Bölüm 10 / 15

XVII. Yüzyıl Islahatçıları

Tarhuncu Ahmet Paşa

IV. Mehmet’in sadrazamıdır.
“Tarhuncu Bütçesi” adında modern ve denk bütçe hazırlamıştır.
Devletin alacaklarını kişi ve kurumlardan tahsil etmiştir.
İsrafı önleyip maliyeyi düzeltmiştir.
Çıkar çevreleri tarafından idam edilmiştir.

Bölüm 11 / 15

Genç Osman (II. Osman)

II. Osman'ın minyatür portresi — II. Osman (Genç Osman) portresi, 1618Görsel: 1618 · Kamu malı · Wikimedia Commons

Osmanlı tarihinde ilk ıslahat yapan padişahtır.
Maliyeyi düzeltmiştir.
İsrafı önlemiştir.
Yeniçeriye ödenen fazla maaşları kesmiştir. Harem dışından ilk defa evlilik yapmıştır. (Sosyal alanda yapılan ilk ıslahat)
Yeniçeri Ocağını kaldırmayı ve başkenti İstanbul’dan Anadolu’ya taşımayı düşünmüştür.
Şeyhülislamın yetkilerini kısıtlamıştır.
Kılık - kıyafet düzenlemesini getirmeyi düşünmüştür.
Çıkar çevreleri ve yeniçeriler tarafından Yedikule zindanlarında idam edilmiştir.

Bölüm 12 / 15

Kuyucu Murat Paşa

Kuyucu Murad Paşa Türbesi, İstanbulGörsel: CC0 · Wikimedia Commons

I. Ahmet’in sadrazamıdır.
Celâli İsyanlarını şiddetle bastırmıştır.

Bölüm 13 / 15

IV. Murat

IV. Murad'ın minyatür portresi — IV. Murad portresi (17. yüzyıl ortası)Görsel: Mid-17th century, Ottoman artist · Kamu malı · Wikimedia Commons

Lakabı, Bağdat Fatihi’dir. Saray kadınlarını devlet yönetiminden uzaklaştırdı.
Osmanlı tarihinde ilk defa şeyhülislam idam ettirmiştir.
Koçi Bey, IV. Murat’a risalesini sunmuştur. Kâtip Çelebi ise Düstûrü’l-amel adlı eserini 1653’te IV. Mehmet Dönemi’nde sunmuştur.

Önemli NotDİKKAT

IV. Murat Yasakları

IV. Murat gece sokağa çıkma, içki ve tütün yasaklarını Osmanlı tarihinde en sert biçimde uyguladı (ilk tütün yasağı fermanı 1609'da, I. Ahmet Dönemi'nde çıkarılmıştı). Kanuni Sultan Süleyman Zamanı’nda açılan kahveleri ve meyhaneleri kapattı. Bu yasakların temel sebebi İstanbul’da ortaya çıkan yangınların önüne geçmektir.

Önemli Not

IV. Murat Dönemi Önde Gelen Şahsiyetleri

IV. Murat Dönemi’nde; Evliya Çelebi, Kâtip Çelebi, Nef’i, Şeyhülislam Yahya, Veysi, Koçi Bey, Azmizade Haleti gibi önde gelen şahsiyetler yaşamıştır.

Bölüm 14 / 15

I. Ahmet

I. Ahmed (Osmanlı minyatürü)Görsel: Ottoman Minature · CC0 · Wikimedia Commons

“Ekber ve Erşed Sistemi”ni (En büyük ve en akıllı) getirmiştir.
Osmanlı tarihinde veraset sisteminde son kez değişiklik yapmıştır.

Önemli Not

Sancağa Çıkmanın Kaldırılması

Sancağa çıkma uygulamasını kaldıran Osmanlı padişahı III. Mehmet’tir.

Bölüm 15 / 15

Köprülüler Dönemi

Köprülü Mehmed Paşa (gravür)Görsel: Unknown author Unknown author · Kamu malı · Wikimedia Commons

Köprülü Mehmet Paşa saraya şartlar öne sürerek sadrazam olmuştur.
Maliyeyi düzeltmiştir.
Yeniçeriyi disiplin altına almıştır.
Venedik’in, Çanakkale’ye uyguladığı ablukayı kaldırmış ve adaları tekrar himaye altına almıştır.
Köprülü Fazıl Ahmet Paşa (Girit’i 24 senelik kuşatmanın ardından almıştır.)
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (II. Viyana Kuşatması’ndaki başarısızlığından dolayı idam edilmiştir.)
Köprülüler; Osmanlı Devleti’ne Duraklama Dönemi içinde Yükselme Dönemi yaşatmışlardır.