Sınav İpucuTYT soru yaklaşımı
Ana kavramı, temel kronolojiyi ve doğrudan neden-sonuç bağını kur. Ayrıntıyı ana bilgiyi desteklediği ölçüde kullan.
XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti (XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya): XX. yüzyılın başında Osmanlı Devleti, İttihat ve Terakki'nin yönetimde etkili olduğu II. Meşrutiyet döneminde art arda Trablusgarp (1911-1912), Balkan (1912-1913) ve I. Dünya (1914-1918) savaşlarına girdi. Bu savaşlarla Kuzey Afrika ve Rumeli'nin büyük bölümü kaybedildi; Mondros Ateşkesi (1918) ile Osmanlı Devleti savaştan çekildi.
Bölüm 1 / 14 · XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti
Osmanlı'nın Trablusgarp'ı savunamamasının temel nedeni ulaşım sorunudur: Kara yolu İngiliz işgalindeki Mısır'dan geçiyordu, deniz yolunda ise güçlü bir donanma yoktu. Soru kökünde 'uzak toprakların savunulması', 'donanmanın önemi' gibi yorumlar bu bilgiye dayanır.
Trablusgarp, Mustafa Kemal'in sömürgeci (emperyalist) bir devlete karşı verdiği ilk mücadeledir. Yerli halkı örgütleyerek düzensiz savaş tecrübesi kazanmıştır.
Savaşa Katılan Gönüllü Subaylar
Mustafa Kemal (Derne ve Tobruk) (Gazeteci Şerif Bey adıyla katılmıştır.)
Mustafa Kemal’in katıldığı ilk savaştır. Bu savaşta kendisinden çok fazla askerî gücü olan bir devleti mağlup etmesi, ileride Kurtuluş Savaşı’nın kazanılacağının müjdesi olmuştur. Kendisi de savaş sırasında binbaşı rütbesine yükseltilmiştir. Kendisi bu savaşın ardından Anadolu’da ilk defa tanınmaya başlamıştır.
Mustafa Kemal, Tobruk'ta İtalyanlara karşı başarı kazandı (22 Aralık 1911); ardından Derne Komutanı oldu (Mart 1912). Gönüllü subaylar arasında Enver Bey ve Ali Fethi (Okyar) Bey de vardı. Subaylar az sayıdaki Türk askeri ile yerli direnişçileri eğitip İtalyanların kıyıdan iç bölgelere ilerlemesini engelledi; ancak İtalya kıyı şehirlerini elinde tuttu.
Enver Paşa (Bingazi) (Kuyumcu veya Halıcı Hamdi adıyla katılmıştır.)
Dünya tarihinde ilk savaş uçağı Trablusgarp Savaşı’nda İtalya tarafından kullanılmıştır.
Bölüm 2 / 14
Kâmil Paşa hükûmeti barış için Edirne'nin Bulgaristan'a bırakılmasını kabul edecek gibi görününce İttihat ve Terakki harekete geçti. Enver ve Talat Beylerin önderliğindeki grup 23 Ocak 1913'te Bâbıâli'yi bastı. Harbiye Nazırı Nazım Paşa öldürüldü, Sadrazam Kâmil Paşa istifaya zorlandı. Bu olay notlarda Bâbıâli Askerî Darbesi olarak da geçer.
Sadrazamlığa Mahmut Şevket Paşa getirildi. Onun bir suikastla öldürülmesinden (Haziran 1913) sonra İttihat ve Terakki yönetimi tamamen ele geçirdi; dönemin yönetiminde Enver, Talat ve Cemal Paşalar belirleyici oldu.
Bâbıâli Baskını'nın gerekçesi Edirne'yi elde tutmaktı; ancak savaş yeniden başlayınca Edirne kurtarılamadı (Mart 1913). Londra Antlaşması'yla Edirne de Midye-Enez hattının batısında kaldığı için kaybedildi. Edirne, II. Balkan Savaşı sırasında geri alındı.
Baskın, ordunun siyasete karışmasının (particilik) en açık örneklerinden biridir ve İttihat ve Terakki'nin tek başına iktidar olduğu dönemi başlatır.
1913 Londra Antlaşması ile Osmanlı Devleti ile Bulgaristan arasındaki sınır “Midye-Enez” hattı olacak ve Osmanlı Devleti bu hattın batısından çekilecektir.
| Konu | Karar |
|---|---|
| Osmanlı-Bulgaristan sınırı | Midye-Enez hattı; Edirne dâhil hattın batısı kaybedildi. |
| Girit | Osmanlı Devleti Girit üzerindeki haklarından vazgeçti. |
| Arnavutluk | Bağımsızlığı ve sınırları büyük devletlerce belirlenecekti. |
| Ege adaları | Geleceği büyük devletlerin kararına bırakıldı (5. madde). |
Arnavutluk’un Osmanlı Devleti’nden ayrılmasıyla “Osmanlıcılık” politikası iflas etti. Ayrıca %75’i Müslüman olan Arnavutların Osmanlıdan ayrılması “İslamcılık”a da ilk darbeyi vurmuştur.
Bölüm 3 / 14
Osmanlı Devleti bu durumdan yararlanarak sadece Doğu Trakya’yı Bulgaristan’dan geri almıştır.
Balkan Savaşları sırasında Yunan gemilerini batıran Rauf Orbay’a “Hamidiye Kahramanı”, Edirne’yi geri alan Enver Paşa’ya da “Edirne Fatihi” unvanı verilmiştir.
Balkan ülkeleri kendi aralarında Bükreş Antlaşması’nı imzaladı. Bu antlaşmayla Bulgaristan elde ettiği kazanımları kaybetti. Bu zararını telafi etmek için de ileride I. Dünya Savaşı’na katılmıştır.
II. Balkan Savaşı'ndan sonra Osmanlı Devleti ile Balkan devletleri arasında ayrı ayrı şu antlaşmalar imzalandı:
Londra (1913): I. Balkan Savaşı'nı bitirdi; sınır Midye-Enez hattı oldu. Bükreş (1913): Balkan devletleri kendi aralarında imzaladı; Osmanlı Devleti taraf değildir.
İstanbul (1913): Osmanlı-Bulgaristan; Meriç sınır oldu, Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı'da kaldı, Batı Trakya Bulgaristan'da kaldı, Bulgaristan'daki Türklere din ve mezhep hürriyeti tanındı.
Atina (1913): Osmanlı-Yunanistan; Yunanistan'daki Müslümanların hakları düzenlendi, adaların geleceği büyük devletlere bırakıldı. İstanbul (1914): Osmanlı-Sırbistan; Sırbistan'da kalan Müslümanların hakları düzenlendi.
Atina Antlaşması'yla Ege adaları doğrudan Yunanistan'a bırakılmadı; karar büyük devletlere bırakıldı. Büyük devletler Şubat 1914'te Yunanistan'ın işgal ettiği Doğu Ege adalarını (Limni, Midilli, Sakız vb.), Boğaz'a yakın İmroz (Gökçeada) ve Bozcaada hariç, Yunanistan'a bıraktı. Osmanlı bu kararı kabul etmedi, ancak adalar fiilen Yunanistan'da kaldı ve Ege adaları sorunu ortaya çıktı.
Bölüm 4 / 14
Savaşın asıl (temel) nedenleri sömürge, ham madde ve pazar rekabeti, bloklaşma, silahlanma ve milliyetçiliktir. Saraybosna suikastı yalnızca savaşı başlatan kıvılcımdır (görünen neden). Soru 'asıl neden' ya da 'savaşın temelinde yatan' ifadesini kullanıyorsa suikastı seçme.
| Blok | Kuruluş | Üyeler |
|---|---|---|
| Üçlü İttifak (Bağlaşma) | 1882 | Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya |
| Üçlü İtilaf (Anlaşma) | 1907 | İngiltere, Fransa, Rusya |
| İtilaf Devletleri | İttifak Devletleri |
|---|---|
| İngiltere | Almanya |
| Fransa | Avusturya-Macaristan |
| Çarlık Rusya | Osmanlı Devleti |
| ABD | Bulgaristan |
| Çin | İtalya (Üçlü İttifak üyesiydi; savaş başında tarafsız kaldı) |
| Japonya | — |
| İtalya (1915'ten sonra) | — |
| Romanya | — |
| Yunanistan | — |
| Devlet | Katıldığı yıl | Taraf |
|---|---|---|
| Japonya | 1914 | İtilaf |
| Osmanlı Devleti | 1914 | İttifak |
| İtalya | 1915 | İtilaf |
| Bulgaristan | 1915 | İttifak |
| Romanya | 1916 | İtilaf |
| ABD | 1917 | İtilaf |
| Yunanistan | 1917 | İtilaf |
İtalya savaş başında Üçlü İttifak üyesi olduğu hâlde tarafsız kaldı; 1915'te kendisine Antalya, Rodos ve 12 Ada'yı vaat eden gizli Londra Antlaşması'yla İtilaf Devletleri safına geçti. Bulgaristan ise Balkan Savaşları'nda kaybettiklerini geri almak için 1915'te İttifak Devletleri yanında savaşa girdi.
Alman denizaltılarının Amerikan ticaret gemilerini batırması üzerine ABD, 1917'de Almanya'ya savaş ilan etti. ABD böylece ilk kez Monroe Doktrini'nden (Avrupa işlerine karışmama) ayrıldı. Rusya'nın çekildiği dönemde ABD'nin katılımı dengeleri İtilaf Devletleri lehine değiştirdi ve savaşın kısalmasını sağladı.
Osmanlı Devleti: Savaşın süresini uzattı. Yeni cepheler açtırdığı için Osmanlı, savaşın süresini uzatan devlet olarak anılır; ABD ise savaşa girerek süreyi kısalttı.
| Devlet | Savaştaki rolü |
|---|---|
| ABD: | Savaşın süresini kısalttı. |
| Osmanlı Devleti: | Savaşın süresini uzattı. |
| İtalya: | Taraf değiştirdi. |
| Rusya: | Savaştan çekilen ilk devlettir. |
Siyasi yalnızlıktan kurtulmak, kaybedilen toprakları geri almak, Almanya'nın Türk ve Müslüman sömürgesinin olmaması ve Almanya'nın kazanacağı düşüncesi Osmanlı Devleti'nin nedenleridir. Yeni cepheler açtırıp savaş yükünü hafifletmek, halifenin dinî gücünden, nüfus gücünden ve jeopolitik konumdan yararlanmak ise Almanya'nın nedenleridir. Sorularda bu iki liste sıkça karıştırılır.
Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesi ve Sonuçları: İngiltere’den kaçan iki Alman gemisinin (Goeben ve Breslau) Osmanlı Devleti’ne sığınmasıyla olaylar başladı (Ağustos 1914).
Osmanlı Devleti bu iki gemiyi daha önce İngiltere’ye sipariş ettiği (Sultan Osman ve Reşadiye) gemilerinin kendisine teslim edilmemesi üzerine satın aldığını açıkladı ve bu gemilerin isimlerini Yavuz ve Midilli olarak değiştirdi.
Amiral Souchon komutasında açılan bu gemiler Rusya’ya ait Sivastopol ve Odessa limanlarını bombaladı. Böylece Osmanlı Devleti de I. Dünya Savaşı’na girdi.
Osmanlı Devleti savaşa önceden yapılmış bir savaş ilanıyla değil, Alman komutasındaki gemilerin Rus limanlarını bombalamasıyla (Ekim 1914 sonu) fiilen, bir oldubittiyle girdi. Bunun üzerine Rusya, İngiltere ve Fransa Kasım 1914'te Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti.
Kapitülasyonların tek taraflı kaldırılması (Eylül 1914'te ilan edildi, 1 Ekim 1914'te yürürlüğe girdi) ve Boğazların kapatılması, Osmanlı Devleti henüz tarafsızken savaş ortamından yararlanılarak yapıldı. Büyük devletler bu kararı protesto etti; kapitülasyonlar hukuken ancak Lozan Antlaşması'yla (1923) tamamen kaldırıldı.
Cihat ilanıyla İtilaf Devletlerinin sömürgelerindeki Müslümanların ayaklanması beklendi; ancak beklenen etki görülmedi.
| Amaç | Cepheler |
|---|---|
| Taarruz (saldırı) | Kafkas, Kanal |
| Savunma | Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen |
| Müttefiklere yardım (sınır dışı) | Galiçya, Makedonya, Romanya |
Bölüm 5 / 14
Açılma Nedenleri: Rus limanlarının bombalanmasıyla Rusya ile savaşın başlaması, Almanların Bakü petrollerine ulaşma isteği ve Enver Paşa'nın Turancılık (Kafkasya ve Orta Asya Türkleriyle birleşme) düşüncesi. Kafkas Cephesi, Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'nda ilk mücadele ettiği cephedir.
Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı sonlanınca, savaş sırasında göçe tabi tutulan Ermenilerden isteyenlerin geri dönebilmeleri amacıyla 31 Aralık 1918’de “Geri Dönüş Kararnamesi” çıkarmıştır.
1916 - Bölgeye Mustafa Kemal atandı. Tuğgeneral olduktan sonra Ruslardan Muş ve Bitlis’i geri aldı.
1917 - Rusya’da Ekim Devrimi yaşandı. Çarlık Rusya yıkıldı yerine Sovyet Rusya kuruldu.
1918 - Rusya savaştan Brest - Litovsk Antlaşması ile çekildi. Rusya işgal ettiği bölgelerden çekilirken Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlı Devleti’ne geri verdi.
Osmanlı Devleti, bu antlaşmayla başarısız olduğu bir cephede toprak kazanmıştır.
Rusya'nın savaştan çekilmesinden sonra Kafkasya'da Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan bağımsızlıklarını ilan etti (1918). Azerbaycan'ın yardım istemesi üzerine Osmanlı Devleti, Nuri (Killigil) Paşa komutasında Kafkas İslam Ordusu'nu kurdu (1918). Mondros Ateşkesi'nden sonra Osmanlı kuvvetleri Kafkasya'dan savaş öncesi sınırlara çekildi.
Bölüm 6 / 14
Bölüm 7 / 14
Bu cepheyi İtilaf Devletleri açmıştır. Bu savaşın diğer adları Centilmenler, Aydınlar ve Dardanelya Savaşı’dır.
Anafartalar, Conkbayırı, Arıburnu, Kanlısırt, Kocaçimen, Zığındere, Aslantepe, Kireçtepe, Kumkale, Seddülbahir, Kilitbahir mevkilerinde düşman mağlup edilmiştir.
Bu da ileride Millî Mücadele’nin lideri olmasında etkili oldu.
Bu savaş sırasında Nusret Mayın Gemisi’nin Boğaz’a mayın döşeme emrini veren ve bu sayede İtilaf donanmasına büyük kayıplar verdiren Mirliva (Tümgeneral) Cevat Çobanlı’ya “18 Mart Kahramanı veya İstanbul’u Kurtaran Birinci Kişi” unvanı verilmiştir.
Çanakkale Savaşları’nda iki tarafın toplam kaybı (ölü, yaralı, kayıp, hasta) yarım milyonu aştı. Hayatını kaybedenlerin sayısı ise yaklaşık 100.000-150.000’dir.
Rusya’ya yardım gitmediği için Rusya’daki ekonomik kriz derinleşti.
Mustafa Kemal Çanakkale Savaşlarının kazanılmasından sonra “Hamdolsun İstanbul’u kurtardık.” demiştir.
Bölüm 8 / 14
Bu cephede başarı elde eden Halil Paşa’ya “Kut’ül Amare Kahramanı” unvanı verilmiştir.
Kut Zaferi’nden Sonra Halil Paşa’nın Askerlerine Hitabı Orduma!
Arslanlar! Bugün Türklere şeref, şan; İngilizler’e kara meydan olan şu kızgın toprakların güneşli havasında, şehitlerimizin ruhları şad ve handan uçuşuyorlar.
Hepinizin pak alınlarından öperek, hepinizi tebrik ederim. Bize 200 yıldan beri tarihimizde okunmayan bir vakayı kaydettiren Allah’a hamd ve şükürler olsun.
Allah’ın azametine bakınız ki 1500 senelik İngiliz tarihine böyle bir vakayı, ilk defa sizin süngülerinizle yazdırdı. Ordum, gerek Kut karşısında, gerekse Kut’u kurtarmak isteyenler karşısında, 300’den fazla zabiti ile 10 binlerini şehit veya yaralı verdi. Fakat buna karşılık İngiliz ordusundan bugün burada, 5 general, 481 subay, 13 bin 300 eri esir aldı. Bunları kurtarmaya gelen İngiliz ordusunun
ise bugüne kadar zayiatı 30 bin kişidir, Türk sebatının, İngiliz inadını kırdığı bu harpte, birinci vaka Çanakkale’de ikinci vaka da burada geçti. Bu güne “Kut Bayramı” adını veriyorum.
Ordumun her ferdi, her yıl bu günü kutlarken, şehitlerimize “Yasin’ler, Tebareke’ler, Fatiha’lar” okunsun…
Altıncı Ordu Komutanı Mirliva (Tuğgeneral) Halil Dr. Necdet ÖZGELEN, Bitmeyen Savaş’ta Kut’ül Amare (Halil Paşa’nın Hatıratı, s.180.
Bölüm 9 / 14
Hicaz-Yemen Cephesi'nin açılma nedenleri şunlardır:
Bu cephede;
İngiliz Ajanı Arabistanlı Lawrence’dır.
Mekke Emiri, Şerif Hüseyin’dir.
İngiltere ile Arapların yaptığı gizli antlaşma ise Mac Mahon Antlaşması’dır.
Fahrettin Paşa’nın yaşadıkları “Medine Müdafaası” adlı eserde anlatılmaktadır.
Arapların İngilizlerle birlikte Osmanlı'ya karşı savaşması ve cihat çağrısının beklenen etkiyi yapmaması, İslamcılık (Ümmetçilik) politikasının iflas ettiğini gösterir. Arnavutluk'un ayrılması İslamcılığa ilk darbeyi vurmuştu; Arap isyanı ise bu politikanın geçerliliğini tamamen yitirdiğini gösterdi.
Bölüm 10 / 14
Kanal Cephesi’nin devamıdır. İtilaf Devletlerinin amacı Anadolu’ya güneyden girmek, Suriye petrollerini ve Kudüs’ü ele geçirmektir. Mustafa Kemal Hatay - Halep arasına savunma hattı kurarak başarılı bir müdafaa yapmıştır.
Bölüm 11 / 14
| Cephe | Kime, kime karşı yardım edildi? |
|---|---|
| Galiçya | Avusturya-Macaristan ve Almanya'ya, Ruslara karşı |
| Makedonya | Bulgaristan'a, Selanik'e çıkan İtilaf kuvvetlerine karşı |
| Romanya | Almanya ve Bulgaristan'a, Romanya'ya karşı (Dobruca) |
Galiçya, Makedonya ve Romanya, Osmanlı'nın kendi toprakları dışında müttefiklerine destek için savaştığı cephelerdir. Osmanlı Devleti kendi cephelerinde asker sıkıntısı çekerken bu cephelere asker göndermesi, savaşta Almanya'nın etkisini gösterir. 'Osmanlı'nın sınırları dışında savaştığı cephe' sorusunun cevabı bu üçüdür.
Bölüm 12 / 14
Gizli antlaşmaların hepsi, savaş bitmeden Osmanlı topraklarını paylaşmayı amaçlar ve İtilaf Devletlerinin Osmanlı'yı paylaşma planlarını gösterir. Rusya'ya vaat edilen yerler Bolşevik İhtilali'nden sonra geçersiz kaldı; Bolşeviklerin bu antlaşmaları açıklaması, Wilson İlkeleri'ndeki 'gizli antlaşma yapılmayacak' maddesini öne çıkardı.
Bölüm 13 / 14
Bölüm 14 / 14
| Devlet | Ateşkes antlaşması |
|---|---|
| Almanya | Rethondes |
| Bulgaristan | Selânik |
| Osmanlı Devleti | Mondros |
| Avusturya - Macaristan | Villa Giusti |
| Devlet | Ateşkes antlaşması | Barış antlaşması |
|---|---|---|
| Almanya | Rethondes | Versay |
| Avusturya | Villa Giusti | Saint Germain (Sen Jermen) |
| Macaristan | Villa Giusti | Trianon |
| Bulgaristan | Selanik | Nöyyi |
| Osmanlı Devleti | Mondros | Sevr (uygulanmadı); yerine Lozan (1923) |
Ateşkes (mütareke) savaşı durdurur; savaşı hukuken bitiren ise barış antlaşmasıdır. Osmanlı Devleti savaşı Mondros Ateşkesi'yle bıraktı, ancak onunla imzalanan Sevr Barış Antlaşması uygulanamadı. Avusturya-Macaristan tek bir ateşkes imzaladı, fakat parçalandığı için Avusturya ve Macaristan ile ayrı barış antlaşmaları yapıldı.
Haritada (ölçek 0-300 km) savaştan sonra Avrupa'da kurulan yeni devletler görülür: Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya ile Estonya, Letonya ve Litvanya gibi Baltık devletleri.
| Konu | Dönem / Alan | Açıklama |
|---|---|---|
| Almanya | Adolf Hitler | Nazizm |
| İtalya | Benito Mussolini | Faşizm |
| Sovyet Rusya | İlyiç Lenin | Komünizm |