Türkiye Tarihi (Yerleşme ve Devletleşme Sürecinde Selçuklu Türkiyesi), 1071 Malazgirt Zaferi ile başlar. Bu bölümde Anadolu'nun Türkleşmesi, Türkiye Selçuklu Devleti, Moğol istilası ve Kösedağ, II. Beylikler Dönemi ile Selçuklu kültür ve medeniyeti işlenir.
Selçuklu Türkiyesi ve Orta Çağ Dünyası
Yerleşme ve Devletleşme Sürecinde Selçuklu Türkiyesi
~21 dk okuma6 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 65-68
- 1071 Malazgirt Zaferi sonrasında Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu ve bölgenin Türkleşme süreci hızlandı.
- Türkiye Selçukluları ticaret yollarını güvenceye alıp kervansaraylar kurarak Anadolu'yu uluslararası ticaret merkezi hâline getirdi.
- Haçlı Seferleri Anadolu ve Yakın Doğu'da siyasi, ekonomik ve kültürel değişimlere yol açtı.
- 1176 Miryokefalon Zaferi Anadolu'nun Türk yurdu olma sürecini güçlendirdi.
- 1243 Kösedağ Savaşı sonrasında Türkiye Selçukluları Moğol baskısı altına girdi ve Anadolu'da ikinci beylikler dönemi başladı.
- Ahilik, vakıflar, medreseler ve tasavvuf çevreleri Anadolu'nun ekonomik, sosyal ve kültürel yapısına katkı sağladı.
Sınav İpucuTYT soru yaklaşımı
Ana kavramı, temel kronolojiyi ve doğrudan neden-sonuç bağını kur. Ayrıntıyı ana bilgiyi desteklediği ölçüde kullan.
İçindekiler6 bölüm
Bölüm 1 / 6
Türkiye Tarihi
Türkler Anadolu'yu neden yurt edindi?
- XI. yüzyılda Oğuz Yabgu Devleti yıkılınca kuraklık, otlak darlığı ve Kıpçak baskısı Oğuzları önce Horasan'a, oradan da Anadolu'ya yöneltti.
- İlk Türk akınları yerleşmeden çok keşif ve ganimet amaçlıydı (Çağrı Bey'in Anadolu keşif seferi).
- Büyük Selçuklu Devleti kurulunca akınlar sistemli hâle geldi; amaç Bizans'ın direncini kırmak, fetih ve yerleşme oldu.
- Anadolu Asya ile Avrupa arasında köprüydü, üç tarafı denizlerle çevriliydi ve İpek Yolu üzerindeydi.
- Toprakları tarıma elverişliydi; iklimi, bitki örtüsü ve otlakları Türklerin hayvancılığa dayalı yaşam tarzına uygundu.
- İslamiyet'in etkisiyle benimsenen cihat ve gaza anlayışı Anadolu akınlarını destekledi.
Anadolu'nun fethini kolaylaştıran etmenler
- Bizans'ta sık sık taht kavgaları yaşanıyordu; Bizans Balkanlarda Peçenek, Uz ve Kumanlarla da uğraşıyordu.
- Uzun savaşlar Anadolu şehirlerini harap etmiş, nüfus azalmış, tarım ve ticaret gerilemişti.
- Ağır vergiler ve Ortodoks olmayan Hristiyanlara uygulanan mezhep baskısı yerli halkın Bizans'a bağlılığını zayıflatmıştı.
- Anadolu'da güçlü bir siyasi birlik yoktu; bölgede otorite boşluğu vardı.
Önemli Not
Anadolu'ya neden “Türkiye” dendi?
Malazgirt'ten sonra Anadolu'da Türk nüfusu yoğunlaştı ve bölge Türk-İslam karakteri kazandı.
XII. yüzyıldan itibaren Batılı (Latin) kaynaklarda Anadolu için “Turchia / Turquia” (Türkiye) adı kullanılmaya başlandı; Miryokefalon Zaferi'nden sonra bu ad yerleşti.
Türk-İslam kaynaklarında ise Anadolu için “Diyar-ı Rum” (Rum diyarı) ifadesi kullanıldı; Türkiye Selçuklularına bu yüzden “Rum Selçukluları” da denir.
Bölüm 2 / 6
Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti
- 1075’te Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik’te kurulmuştur.
- I. Haçlı Seferi sonunda başkent, İznik’ten Konya’ya taşınmıştır.
- Zamanla Danişmentlilere, Saltuklara, Mengüceklere ve Artukluların Harput koluna son vererek Anadolu’da ilk defa Türk siyasi birliğini sağlamıştır.
- II. Kılıçarslan Zamanı’nda Bizans İmparatorluğu ile yapılan 1176’da Miryokefalon (Yurttutan veya Kumdanlı) Savaşı sonunda Anadolu kesin olarak Türk yurdu hâline gelmiştir.
- Bu savaşın ardından Bizans’ın, Türkleri Anadolu’dan çıkarma ümitleri tamamen sona ermiştir.
Kuruluştan Miryokefalon'a önemli sultanlar
- Süleyman Şah: Bizans'taki karışıklıklardan yararlanıp İznik'i aldı ve devleti kurdu (bazı kaynaklarda kuruluş tarihi 1077 olarak geçer). Halep'i almak isteyince Suriye Selçuklu Meliki Tutuş ile savaştı ve öldü (1086).
- I. Kılıçarslan: Bizans'ın kışkırtmasıyla İzmir'deki Çaka Bey'i ortadan kaldırdı. I. Haçlı Seferi'nde İznik'i kaybedince başkenti Konya'ya taşıdı.
- I. Mesut: II. Haçlı Seferi sırasında Anadolu'dan geçen Haçlı ordularını ağır yenilgiye uğrattı.
- II. Kılıçarslan: 1176'da Miryokefalon'da Bizans'ı yendi, 1178'de Danişmentlilere son verdi, Alay Han gibi kervansaraylar yaptırdı. Ülkeyi 11 oğlu arasında paylaştırması, ölümünden sonra taht kavgalarına yol açtı.
Haçlı Seferlerinin Türkiye Selçuklularına etkileri
- I. Haçlı Seferi'nde (1096-1099) İznik kaybedildi ve başkent Konya'ya taşındı; Türkler Orta Anadolu'ya çekildi, Bizans Batı Anadolu'daki bazı toprakları geri aldı.
- Türklerin batıya ilerleyişi bir süre durdu; Anadolu tahrip oldu, ancak Türkleşme yavaşlasa da durmadı.
- Haçlı saldırıları Türkiye Selçuklularını ve Danişmentliler gibi beylikleri ortak savunmaya yöneltti; Türklerin İslam dünyasındaki saygınlığı arttı.
- III. Haçlı Seferi'ne katılan Alman İmparatoru Friedrich Barbarossa, Anadolu'dan geçerken Silifke (Göksu) Çayı'nda boğuldu.
- IV. Haçlı Seferi'nde (1202-1204) Haçlılar İstanbul'u işgal edip Latin İmparatorluğu kurunca Bizans zayıfladı; Türkiye Selçukluları bu ortamda Antalya ve Sinop gibi kıyılara ulaştı.
Miryokefalon Savaşı (1176)
| Başlık | Bilgi |
|---|---|
| Taraflar | Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan – Bizans İmparatoru Manuel Komnenos |
| Nedeni | Bizans'ın Konya'yı alıp Türkleri Anadolu'dan tamamen atmak istemesi |
| Gelişimi | Selçuklu ordusu Bizans ordusunu dar bir geçitte pusuya düşürüp ağır yenilgiye uğrattı. |
| Sonuçları | Bizans'ın Anadolu'yu geri alma ümidi bitti ve Bizans savunmaya çekildi. Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu; Türklerin batıya ilerleyişi hızlandı. Anadolu'daki ticaret yollarının denetimi büyük ölçüde Türkiye Selçuklularına geçti. Batı kaynaklarında Anadolu için “Türkiye” adı yerleşti. |
Sınav İpucu
ÖSYM dikkat: Malazgirt ile Miryokefalon'u karıştırma
1071 Malazgirt: Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'i yendi; Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı ve Türkiye tarihi başladı.
1176 Miryokefalon: Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan, Bizans İmparatoru Manuel Komnenos'u yendi; Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.
Kronoloji: Pasinler (1048) → Malazgirt (1071) → Miryokefalon (1176) → Yassıçemen (1230) → Kösedağ (1243).
Önemli Not
Büyüt / İncele
I. Gıyaseddin Keyhüsrev Zamanı’nda Samsun ve Antalya alınmıştır.
İzzettin Keykavus Zamanı’nda ise Sinop fethedilmiştir.
Devlete en parlak zamanı yaşatan Alaaddin Keykubat Dönemi’nde (Uluğ Keykubad) ise Alaiye (Alanya) ve Kırım’ın Suğdak Limanı fethedilmiştir.
Anadolu Selçuklu Devleti’nde ticareti geliştirmek için
- Suğdak, Sinop, Samsun, Antalya ve Alaiye alındı.
- Sigortacılık sistemi başlatıldı.
- Kervansaraylar yapıldı.
- Kıbrıs ve Venedik devletleriyle ticari antlaşmalar yapıldı ve vergiler düşürüldü.
- Alanya, Konya örnek alınarak yeniden inşa edilmiştir.
- Anadolu Selçuklu Devleti, Türkiye’de denizciliğin öncüsü olmuştur.
Önemli Not
Harita: Selçuklular Dönemi'nde Anadolu'daki ticaret yolları
Haritada Selçuklular Devri'nde ana ticaret yolları ile ikinci derecedeki ticaret yolları ve Sivas gibi kavşak şehirleri gösterilir (Selçuklular Dönemi'nde Anadolu'daki Ticaret Yolları).
Ekonomik hayat: tamamlayıcı bilgiler
- Kervansaraylarda konaklayan yolcu ve tüccarın ihtiyaçları ücretsiz karşılandı; kervanı zarar gören tüccarın kaybı devletçe ödendi (sigortacılık).
- Şehirlerde çarşı ve pazarlara yakın yerlere hanlar ve kapalı çarşılar yapıldı.
- Konya, Sivas, Kayseri, Malatya ve Erzincan başlıca sanayi merkezleriydi; Konya ve Sivas'ta dokunan halı ve kumaşlar Avrupa hükümdarlarına hediye gönderilirdi.
- Tarımı geliştirmek için su kanalları yapıldı; köylüye din ve ırk ayrımı gözetmeden tohum ve gübre yardımı yapıldı.
- Büyük Selçuklulardan alınan ikta sistemi ülke geneline yaygınlaştırıldı; ikta sahipleri karşılığında asker (sipahi) besledi.
Yıkılışa giden süreç (1230-1243)
- 12301230’da Harzemşahlar ile yapılan Yassıçemen Savaşı kazanılmıştır.
- 12401240’ta Türk tarihinin ilk dinî nitelikli toplumsal ayaklanması olan Baba İshak İsyanı çıkmıştır.
- 12431243 Kösedağ Savaşı Moğollara karşı kaybedilince yıkılış sürecine girilmiştir.
Moğol tehlikesi ve Yassıçemen Savaşı
- XIII. yüzyılda Cengiz Han'ın kurduğu Moğol İmparatorluğu batıya doğru genişledi; Harzemşahlar Moğol baskısıyla zayıfladı.
- Alaaddin Keykubat Moğol tehlikesine karşı Konya, Kayseri ve Sivas surlarını güçlendirdi; Moğollarla iyi geçinmeye, Eyyubiler ve Harzemşahlarla ittifak kurmaya çalıştı.
- Harzemşah Sultanı Celaleddin Harzemşah Ahlat'ı alıp Selçuklu topraklarına ilerleyince 1230'da Yassıçemen Savaşı yapıldı ve Türkiye Selçukluları kazandı.
- Harzemşahlar kısa süre sonra (1231) yıkılınca aradaki tampon devlet ortadan kalktı ve Türkiye Selçukluları Moğollarla komşu oldu.
Sınav İpucu
ÖSYM dikkat: Kazanılan savaş, olumsuz sonuç
Yassıçemen Savaşı kazanılmış bir savaştır; ancak Harzemşahların yıkılmasını hızlandırdığı için Moğollarla Türkiye Selçukluları arasındaki tampon bölgeyi ortadan kaldırmış ve Moğolların Anadolu'ya yönelmesini kolaylaştırmıştır. Soru bir zaferin “uzun vadede olumsuz sonucunu” isterse Yassıçemen'i düşün.
II. Gıyaseddin Keyhüsrev Dönemi ve Babaî İsyanı
- Alaaddin Keykubat'ın ölümünden (1237) sonra tahta çıkan II. Gıyaseddin Keyhüsrev, vezir Sadettin Köpek'in etkisinde kaldı; birçok devlet adamı ve komutan ortadan kaldırıldı, merkezî otorite zayıfladı.
- Ağır vergiler, konar-göçer Türkmenlerin ihmal edilmesi, otlak darlığı ve yönetimdeki bozulma Türkmenler arasında huzursuzluk yarattı.
- 1240'ta Baba İlyas'ın müridi Baba İshak önderliğinde Babaî (Baba İshak) İsyanı çıktı; isyan Güneydoğu'dan Amasya ve Sivas'a kadar yayıldı.
- İsyan, Kırşehir yakınlarındaki Malya Ovası'nda güçlükle bastırıldı.
- İsyan devletin askerî ve siyasi zayıflığını ortaya koydu; Moğolların Anadolu'ya saldırma cesaretini artırarak Kösedağ'a giden süreci hızlandırdı.
Dikkat
Dinî görünüm, sosyal ve ekonomik neden
Babaî İsyanı Türk tarihinin ilk dinî nitelikli toplumsal ayaklanması olarak bilinir; ancak arka planında ağır vergiler, Türkmenlerin ihmal edilmesi ve yönetimdeki bozulma gibi sosyal ve ekonomik nedenler vardır. Soruda yalnızca “dinî” nedene takılma.
Yerleşme ve Devletleşme Sürecinde Selçuklu Türkiyesi
Büyüt / İncele
- Kösedağ Savaşı’nın sonuçları ise şunlardır;
- Anadolu Türk siyasi birliği bozularak ikinci kez Türk devletleri kurulmuştur.
- Anadolu Selçukluları, İlhanlılara bağımlı hâle gelmiştir.
- Anadolu’da Türk nüfusu artmıştır. (Olumlu sonuç)
- Anadolu tahrip edilmiştir.
- Kösedağ ve Ankara savaşlarının ortak sonucu; Anadolu Türk siyasi birliğinin bozulmasıdır.
Kösedağ Savaşı (1243): ayrıntılar
- II. Gıyaseddin Keyhüsrev, Baycu Noyan komutasındaki Moğol ordusuna Sivas'ın doğusundaki Kösedağ'da yenildi.
- Moğollar Sivas, Kayseri ve Erzincan'ı yağmaladı; Türkiye Selçukluları Moğollara ağır vergi ödeyen bağlı bir devlet oldu ve Moğollar istedikleri şehzadeyi tahta çıkarmaya başladı.
- Can ve mal güvenliği kalmadığı için ticaret yolları önemini yitirdi; tarım ve ticaret geriledi.
- Moğol baskısından kaçan Türkmenler batıdaki uç bölgelerine göç etti; Batı Anadolu'nun Türkleşmesi hızlandı ve uçlarda yeni beylikler ortaya çıktı.
- Türkiye Selçuklu Devleti 1308'de II. Mesut'un ölümüyle sona erdi. İlhanlılar 1335'te dağılınca Anadolu beylikleri tamamen bağımsız oldu.
Karşılaştırma: Selçuklu dönemi savaşları
| Savaş | Taraflar | Sonuç |
|---|---|---|
| Pasinler (1048) | Büyük Selçuklu – Bizans | Selçuklular ile Bizans arasındaki ilk büyük savaş |
| Malazgirt (1071) | Büyük Selçuklu (Alp Arslan) – Bizans | Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı. |
| Miryokefalon (1176) | Türkiye Selçuklu (II. Kılıçarslan) – Bizans | Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu. |
| Yassıçemen (1230) | Türkiye Selçuklu (Alaaddin Keykubat) – Harzemşahlar | Kazanıldı; Harzemşahlar yıkılınca Moğollarla komşu olundu. |
| Kösedağ (1243) | Türkiye Selçuklu (II. Gıyaseddin Keyhüsrev) – Moğollar | Kaybedildi; Anadolu Türk siyasi birliği bozuldu. |
Bölüm 3 / 6 · Kösedağ Savaşı’ndan Sonra Anadolu’da Kurulan II. Türk Devletleri
Anadolu Türk Beylikleri: Candaroğulları
Harita: İkinci Beylikler Dönemi
Haritada beyliklerin kuzeydoğusunda, Karadeniz kıyısında TRABZON RUM İMPARATORLUĞU yer alır.
- Karakoyunlular
- Akkoyunlular
- Canikoğulları
- Bizans
- İmparatorluğu
- Eretna Devleti
- Karamanoğulları
- Memlükler
- Kadı Burhaneddin Devleti
- Ramazanoğulları
- Ahiler
- Dulkadiroğulları
- Osmanoğulları
- Germiyanoğulları
- Karesioğulları
- Saruhanoğulları
- Aydınoğulları
- Menteşeoğulları
- Hamitoğulları
- Teke Beyliği
Haritada öne çıkan şehirler
Kayseri, Larende (Karaman), Adana, Konya, Malatya.
Bölüm 4 / 6
Türkiye Selçuklularında Denizcilik ve Ticaret
Haritada öne çıkan diğer şehirler
Büyüt / İncele
Bursa, Manisa, Alanya, Antalya, Amasya, Samsun, Kastamonu, Amasra, Kütahya (İkinci Beylikler Dönemi).
Bölüm 5 / 6
Anadolu Türk Denizcileri ve Beylikleri
Osmanoğulları
Büyüt / İncele
Osmanoğulları (Söğüt - Domaniç): Merkezî otoritesi en güçlü Türk - İslam devletidir.
Karamanoğulları (Karaman - Konya) ve Karesioğulları
- Karamanoğulları, Anadolu Selçuklu Devleti’nin devamı olduklarını ileri sürdüler. Osmanlı Devleti’ni en çok uğraştıran devlettir.
- 1277’de Karamanoğlu Mehmet Bey Türkçeyi resmî dil ilan etmiştir.
- Karesioğulları (Balıkesir - Çanakkale): Osmanlı Devleti’ne katılan ilk devlettir.
Diğer beylikler ve Osmanlı'ya katılış biçimleri
Dulkadiroğulları (Maraş): Osmanlı Devleti’ne katılan son devlettir.
Hamitoğulları (Isparta - Antalya - Eğirdir): Osmanlı Devleti bu devletin topraklarını para yoluyla satın almıştır.
Germiyanoğulları (Kütahya): Osmanlı Devleti’ne çeyiz veya vasiyet yolu ile katılmıştır.
Aydınoğulları (Aydın) ve Menteşeoğulları (Muğla): Güneybatı Anadolu’nun Türkleşmesinde etkili olmuştur.
Candaroğulları (İsfendiyaroğulları): Sinop - Kastamonu - Samsun çevresi.
Özet Tablo: Diğer beylikler ve merkezleri
| Beylik / Devlet | Merkez |
|---|---|
| Eretna Devleti ve yerine kurulan Kadı Burhaneddin Devleti | Sivas |
| Saruhanoğulları | Manisa |
| Sahipataoğulları | Afyon |
II. Beylikler Dönemi: tamamlayıcı bilgiler
- Kösedağ'dan sonra uçlarda bağımsız hareket eden Türkmen beyleri önce İlhanlılara bağlı kaldı; İlhanlılar dağılınca II. Beylikler Dönemi tam olarak başladı.
- Karamanoğulları dönemin en güçlü beyliğiydi.
- Ramazanoğulları Adana - Tarsus (Çukurova) çevresinde, Eretna Devleti Orta Anadolu'da Sivas ve Kayseri merkezli kuruldu.
- Osmanoğulları, Bizans sınırındaki bir uç beyliği olarak Söğüt - Domaniç çevresinde ortaya çıktı.
Akılda Kalsın
Akılda tut: Denizci beylikler
Ege kıyısındaki Karesioğulları, Saruhanoğulları, Aydınoğulları ve Menteşeoğulları ile Karadeniz kıyısındaki Candaroğulları denizcilikle uğraştı. İç bölgelerdeki Germiyanoğulları ve Dulkadiroğullarını denizci beylik sanma.
Bölüm 6 / 6
Anadolu Selçuklu Devleti Kültür ve Medeniyeti
Devlet Yönetimi
Büyüt / İncele
Hükümdar, semboller ve unvanlar Büyük Selçuklu Devleti ile aynıdır.
Keyhüsrev, Keykavus, Keykubat gibi adlardaki “Key” unvanı Farsçada “sultan, hükümdar, büyük” anlamına gelir.
Önemli Not
Önemli not: Divanlar ve görevliler
Divan-ı Âla: Tüm devlet meselelerinin konuşulduğu yerdir.
Divan-ı Pervane: İkta topraklarını dağıtan divandır. Görevlisine pervaneci denir.
Divan-ı Berid: Haberleşme teşkilatıdır.
Reisül Bahr veya Melikü's-Sevahil (Emir-i Sevahil): Deniz kuvvetleri komutanıdır.
Şurta: Jandarma teşkilatıdır.
Naib-i saltanat ve pervane ilk defa Türkiye Selçuklularında görülen devlet görevlileridir.
Yönetim ve ordu: tamamlayıcı bilgiler
- Türkiye Selçukluları Büyük Selçukluların yönetim ve ordu düzenini örnek aldı; devlet hanedanın ortak malı sayıldığından taht kavgaları sık yaşandı.
- Tüm devlet işlerinin görüşüldüğü büyük divan, kaynaklarda Divan-ı Saltanat veya Büyük Divan olarak da geçer.
- Şehzadeler “melik” unvanıyla eyaletlere gönderilir, yanlarına eğitimleri için “atabey” verilirdi. Eyaletleri “emir” denilen askerî valiler yönetir, şehirlerin güvenliğini subaşılar sağlardı.
- Bizans sınırındaki uç bölgelerini uç beyleri yönetirdi; sınırı korur, akın düzenler, sultanla sefere çıkarlardı.
- Ordu; sultanın yanındaki maaşlı hassa askerleri, ikta karşılığı beslenen sipahiler, uçlardaki Türkmenler, bağlı beyliklerin askerleri ve donanmadan oluşurdu.
Toplum yapısı
- Fethedilen yerlere Türkmenler iskân edildi; Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması hızlandı.
- Şehirliler; asker, memur, ilmiye sınıfı, esnaf ve zanaatkârlardan oluşurdu. Esnaf Ahilik teşkilatına bağlıydı.
- Köylüler tarım ve hayvancılıkla uğraşırdı; köyün başında köy kethüdası bulunurdu.
- Konar-göçerler yaylak ve kışlaklarda hayvancılık yapardı; devlet onları uç bölgelerine yerleştirerek yerleşik hayata geçmelerini teşvik etti.
- Ermeni, Rum ve Gürcü gibi gayrimüslim topluluklar adil ve hoşgörülü yönetim sayesinde huzur içinde yaşadı.
İlim İnsanları
| İlim insanı | Önemi / Eserleri |
|---|---|
| Hz. Mevlâna | “Divan-ı Kebir” ve “Mesnevi” |
| Hacı Bektaş-ı Veli | “Makâlat” |
| Yunus Emre | “Risaletü’n Nushiyye” ve “Divan” |
| Âşık Paşa | “Garipname” |
| Muhyiddin Arabi | Lakabı Şeyh-i Ekber’dir. Mezarını buldurup üstüne türbe yaptıran Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim’dir. |
İlim İnsanları (Ayrıntılar)
Hacı Paşa: Anadolu’nun İbn-i Sina’sıdır.
Gülşehri: Feridüddin Attar’ın “Mantıku’t Tayr” adlı eserini Türkçeye çevirdi.
Hoca Dehhani: Divan edebiyatının kurucusu kabul edilir. “Selçuklu Şehnamesi” adlı eseri ile ünlüdür.
Diğer ilim ve düşünce insanları
| Kişi | Önemi |
|---|---|
| İbn-i Bibi | Selçuklu tarihçisi; eseri, sultanlar ve devlet yönetimi hakkında temel kaynaktır. |
| Sadreddin Konevi | Muhyiddin Arabi'nin öğrencisi; tasavvuf alanında önemli eserler verdi. |
| Necmeddin Razi | Tasavvuf alanında önemli eserler veren âlim |
| Hz. Mevlâna | Konya'da Allah ve insan sevgisini işledi; karışık dönemlerde halka yol gösterdi. |
| Hacı Bektaş-ı Veli | Suluca Karahöyük'te (bugünkü Hacıbektaş) zaviye kurdu; Moğol istilası yüzünden zor duruma düşenlere kucak açtı. |
| Yunus Emre | Sade Türkçeyle tasavvufi şiirler yazdı; hoşgörü anlayışıyla halkı etkiledi. |
Moğol istilasından sonra tasavvufun rolü
Kösedağ'dan sonra sosyal huzurun bozulduğu Anadolu'da Mevlevilik ve Bektaşilik gibi tasavvuf çevreleri halkı teselli edip toplumsal düzeni korumaya çalıştı. Uç bölgelerine giden şeyh, derviş ve alperenler hem İslamiyet'i yaydı hem de Bizans'a karşı gaza ruhunu canlı tuttu. Bu yüzden sorularda tasavvufun yalnızca dinî değil, toplumsal birliği sağlayan işlevi de sorulur.
Ahilik
- Fütüvvet anlayışına dayalı bir şekilde Ahi Evran (Şeyh Nasrettin) tarafından kuruldu.
- Ahi Evran, Ahiliğin amaç ve felsefesini “Letaif-i Hikmet” adlı eserinde anlatmıştır.
- Gayrimüslimler bu teşkilata alınmamıştır.
Ekonomi: Ahilik ile Avrupa loncaları
Ahiliğe gayrimüslimler alınmadığı gibi, Avrupa’da yer alan gild ve hansa teşkilatlarına da Müslümanlar alınmamıştır.
Önemli Not
Merkezleri Kırşehir, Konya ve Kayseri’dir.
Üretilen malın değeri belirlenir. (Narh kesmek)
Esnafların başında olana şeyh veya pir adı verilmiştir.
Esnaflar fütüvvetnameye uymuşlardır.
İhtiyaca göre ve kaliteli mal üretmişlerdir.
Mesleki eğitim verilmiştir. Bitirene diploma yani icazetname verilmiştir.
Esnaflar arasında dayanışmayı artırmıştır.
Ortak sandıklarda para toplanarak yeni dükkân açacaklara bu paradan verilmiştir.
Esnaf gerektiğinde cihada da katılmıştır.
Ahi Evran’ın eşi olan Fatma Bacı da esnaf eşlerini eğitmek ve meslek kazandırmak için Bacıyan-ı Rum (Anadolu Kadınları) teşkilatını kurmuştur. Bu teşkilat “Aşına, eşine, işine dikkat et.” prensibi ile çalışmıştır.
Mimari ve Sanat
Anadolu Selçuklularında ilk yapılan eserler şunlardır:
| İlk | Eser |
|---|---|
| İlk han | Alay Han |
| İlk cami | Alaaddin Camii |
| İlk medrese | Kayseri Kocahasan Medresesi |
| İlk hastane | Gevher Nesibe Darüşşifası |
1206 yılında hizmete giren Gevher Nesibe Hatun Şifahanesi 1890 yılına kadar eğitim hastanesi olarak görevini sürdürmüştür. Gevher Nesibe Hatun Şifahanesi, Anadolu’nun İslami Dönem’e ait en eski şifahanesi ve tıp eğitimi ile hastane hizmetini bir arada veren erken örneklerden biridir.
Bilim ve sanat hayatı
- Nizamiye medreselerinin eğitim geleneği Anadolu'ya taşındı; medreselerde dinî ilimlerin yanında tıp, matematik ve astronomi okutuldu.
- Darüşşifalarda hasta tedavisiyle birlikte tıp eğitimi verildi ve birçok tabip yetişti.
- Süsleme sanatlarından taş işçiliği (kabartma), çini, minyatür ve ağaç oymacılığı gelişti. Cami ve medreselerde ayet ve hadisler hatla taşa işlendi; saray, medrese ve kümbetlerde bitki ve hayvan motifleri kullanıldı.
- Çift başlı kartal devletin simgesiydi; kale duvarlarında ve yapı girişlerinde sıkça görülür.
- Müzikte Mevlevi ve Ahi zaviyelerinde tasavvuf müziği yapıldı, kopuz eşliğinde Dede Korkut hikâyeleri anlatıldı, sarayda belirli günlerde nevbet çalındı.
Anadolu Selçuklu eserleri ve eser bulma yolu
- Anadolu Selçuklularından günümüze kadar kalan en önemli eserler şunlardır;
- Tokat: Pervane Hamamı
- Ankara: Akköprü ve Arslanhane Camii
- Sivas: Gök Medrese
- Kırşehir: Cacabey Medresesi
- Kayseri: Hunad Hatun Türbesi, Koca Hasan Medresesi ve Gevher Nesibe Darüşşifası
- Erzurum: Çifte Minareli Medrese
- Konya: İnce Minareli Medrese, Alaaddin Camii, Taş Mescid, Kubadabad Sarayı ve Karatay Medresesi
- Anadolu’da eser bulmanın kolay yolu: Edirne, Bursa, Çanakkale, Trabzon ve İstanbul’daki tüm eserler Osmanlı Devleti’ne aittir.
- Diyarbakır Ulu Camii, Büyük Selçuklu Devleti’ne aittir.
- Danişmentliler, Saltuklar, Mengücekler ve Artuklulara ait olan eserler bilindiği takdirde geriye kalan tüm eserler (istisnalar hariç) Anadolu Selçuklularına aittir.
- “Paşa, Çelebi, Haseki, Sultan ve Yeşil” kelimeleri ile başlayan eserler birkaç istisna hariç Osmanlı Devleti’ne aittir. “Çifte ve Alaaddin” kelimeleri ile başlayan eserler ise Anadolu Selçuklu Devleti’ne aittir.
Önemli Not
İstisna olarak Sultandağı Medresesi Anadolu Selçuklularına, Erzurum’da bulunan Yakutiye Medresesi ise İlhanlılara aittir.
Akılda Kalsın
Eser bulma kuralını tamamla: İlk beyliklerin eserleri
Saltuklu: Erzurum'da Tepsi Minare ve Ulu Camii, Tercan'da Mama Hatun Kümbeti.
Danişmentli: Tokat'ta Yağıbasan Medresesi, Kayseri Ulu Camii. Mengücek: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası.
Artuklu: Malabadi Köprüsü, Mardin'de Zinciriye Medresesi.
Bunları ayırınca kalan eserlerin çoğu (istisnalar hariç) Anadolu Selçuklularına aittir; örneğin Konya'da Sırçalı Medrese ve Niğde Alaaddin Camii.