Türklerin İslamiyet'i Kabulü, Karahanlılar, Gazneliler ve Mısır Devletleri

Büyüt / İncele

• Diğer adı Atlık Savaşı’dır.
• Çin ile Abbasiler arasındaki bu savaşı Karlukların yardımıyla Abbasiler kazanmıştır.
• Bu savaş sonunda Abbasilerin hoşgörüsünden etkilenen Karluklar topluca İslamiyet’e geçmiştir.
• Uygurların yaptığı sanat eserleri Batı’ya taşınmıştır.
• Savaş sonunda kâğıt ilk defa Çin dışında Semerkant şehrinde (Şehirlerin Şahı) üretilmiştir.
• Ayrıca “Buhara”ya İslam’ın Roma’sı, Kaşgar’a ise Kaşi yani “Işıldayan İnci” unvanları verilmiştir.

• Gök Tanrı'ya inanılıyordu.
• Türk töresinde hırsızlık, yalancılık, adaletsizlik yasaklanmıştı.
• Ahiret inancı içinde iyi insanların ödüllendirildiği uçmağ (Cennet), kötülerin ise cezalandırıldığı tamu (cehennem) isimli yer inanışı vardı.
• Temizliğe önem veriliyordu.
• Farklı inanışlara hoşgörülü bir bakış söz konusuydu.
• Din adamlarının herhangi bir üstünlüğü bulunmuyordu.

Büyüt / İncele

• Tek Allah inancı vardır.
• İslam ahlak anlayışında hırsızlık, yalancılık ve adaletsizlik günah sayılır.
• Ahiret inancı vardır. Ölümden sonra iyi, güzel ahlaklı insanların cennete, kötü ahlaklıların cehenneme gideceğine inanılır.
• “Temizlik imandandır.” ilkesi vardır.
• İslamiyet hoşgörü dinidir.
• Din adamlarına ayrıcalık tanıyan ruhban sınıfı yoktur.
• Türklerin İslamiyet’i kitleler hâlinde kabulü ile;
• Müslümanları Bizans baskısından korumuştur.
• İslamiyet’i Hindistan, Orta Asya, Anadolu, Balkanlar ve Avrupa’ya kadar yaymıştır.
• Önemli bilim insanları ve eserleri ortaya çıkarmıştır.
• İslam dünyası üzerine yapılan Haçlı Seferlerine karşı koymuşlardır.
• Fethedilen bölgelere Türkçe ve Arapça isimler vererek bu dillerin yayılma alanlarını genişletmişler ve ayrıca bu bölgeleri Türkleştirip İslamlaştırmışlardır.

• Türkler İslamiyet'i kılıç zoruyla değil, uzun süren temaslar sonucunda kendi istek ve iradeleriyle benimsedi.
• Emeviler Arap olmayan Müslümanları (mevali) ikinci sınıf görmüş ve onlardan ek vergiler almıştı. Abbasilerin bu mevali politikasını terk etmesi, Türklerin İslam'a yakınlaşmasını hızlandırdı.
• Talas Savaşı'nda Abbasilerle aynı safta yer alınması Türk-Arap yakınlaşmasını başlattı.
• Gök Tanrı inancı ile İslamiyet arasındaki benzerlikler (tek yaratıcı, ahiret, cennet-cehennem inancı, benzer ahlak kuralları) geçişi kolaylaştırdı.
• İslam'daki cihat ve gaza anlayışı, Türklerin savaşçı yapısına ve cihan hâkimiyeti ülküsüne uygun geldi.
• Ticaret yolları üzerindeki Müslüman tüccarlar ve mutasavvıflarla (dervişler) kurulan temaslar İslam'ın bozkırda yayılmasına katkı sağladı.
• Abbasi ordusunda ve devlet kademelerinde görev alan Türkler İslam dünyasını yakından tanıdı.

• Orta Asya’da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir.
• Merkezi Balasagun’dur. Kurucusu Bilge Kül Kadir Han’dır.
• Yönetici ve halkının tamamına yakını Türklerden oluşur.
• Karluk, Yağma, Çigil ve Tuhsi adı verilen Türk boyları devletin kuruluşunda etkili olmuştur.
• Resmî dilleri Türkçedir.
• Satuk Buğra Han Zamanı’nda İslamiyet’i kabul etmişlerdir.

• (Kendisi daha sonra ismini Abdülkerim olarak değiştirmiştir.) Kendisine ayrıca El-Mücahit ve El-Gazi unvanları verilmiştir.
• Tamgaç Buğra Han Zamanı’nda ilk Türk - İslam medresesi olan Semerkant Medresesi inşa edilmiştir.
• Dünya tarihinin ilk burslu öğrencilik sistemini başlatmışlardır.
• İlk Türk - İslam yazılı edebî eserlerini vermişlerdir.
• Ribat adı verilen kervansaraylar inşa etmişlerdir.
• Zamanla ikiye ayrılan bu devletin Doğu Karahanlı kısmına 1211’de Karahitaylar, Batı Karahanlı kısmına ise 1212’de Harzemşahlar son vermiştir.

• Kurulduğu yerin ismini almıştır.
• Kurucusu Alp Tegin’dir.
• En önemli hükümdarı Gazneli Mahmut’tur.
• Gazneli Mahmut, Şii Büveyhoğullarından Rey’i alarak (1029) Sünni Abbasi halifeliğini desteklemiştir. Halife de Gazneli Mahmut’a “Yemînüddevle ve Emînü’l-mille” unvanını vermiştir.

• Gazneliler
• Karahanlılar
• Büyük Selçuklu
• Devleti
• Bizans
• İmparatorluğu

• Büyük Selçuklu Devleti 1040 Dandanakan Savaşı sonunda İran’da kurulmuştur.
• Devletin resmî kurucusu Tuğrul Bey’dir.
• İran’da kurulmalarından dolayı resmî dilleri Farsça olmuştur.

• Selçuklular, Oğuzların Kınık boyundandır. Selçuk Bey, Oğuz Yabgu Devleti'nde sübaşı (ordu komutanı) idi; yabgu ile anlaşmazlığa düşünce maiyetiyle Cend şehrine geldi ve burada İslamiyet'i kabul etti.
• Selçuk Bey'in ölümünden sonra Gazneli Mahmut, Arslan Yabgu'yu yakalatıp Kalincar Kalesi'ne hapsetti. Arslan Yabgu 1032'de öldü; yerine Musa Yabgu geçse de yönetim fiilen Tuğrul ve Çağrı beylerin elindeydi.
• Bu olaydan sonra Selçukluların bir kısmı dağıldı, büyük kısmı Tuğrul Bey ve Çağrı Bey'in etrafında toplanarak Horasan'da Gaznelilerle mücadeleye girişti.
• 1035 Nesa ve 1038 Serahs zaferleri Selçukluları güçlendirdi; 1040 Dandanakan Savaşı ile Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu.

• Çağrı Bey'in 1015-1021 yılları arasındaki Anadolu keşif akını, Anadolu'nun Türkler için yurt edinmeye uygun olduğunu gösterdi.
• Pasinler Savaşı (1048), Erzurum yakınlarındaki Pasinler Ovası'nda yapıldı. Selçuklu ordusunu İbrahim Yınal ve Kutalmış yönetti; Bizans ve müttefiki Gürcülerden oluşan ordu yenildi.
• Savaşın sonunda Bizans'ın Doğu Anadolu'daki askerî ve siyasi gücü zayıfladı; Selçuklular ile Bizans arasında diplomatik ilişkiler başladı.
• Ardından yapılan antlaşmayla İstanbul'daki caminin onarılması ve burada hutbenin Abbasi halifesi ile Tuğrul Bey adına okunması kabul edildi. Bu durum, Selçukluların Sünni İslam dünyasının koruyucusu olarak prestij kazandığını gösterir.
• Pasinler, Anadolu'nun fethi yolunda atılan önemli bir adımdır ve Malazgirt'e giden sürecin temelini oluşturur.

1064’te Sultan Alparslan, Hristiyanlar için kutsal kabul edilen “Ani”yi fethetti. Bunun üzerine halife kendisine “Fetihlerin Babası” anlamına gelen “Ebul Feth” unvanını vermiştir.

Büyüt / İncele

Büyüt / İncele

1071’de Sultan Alparslan, Malazgirt’te Bizans İmparatorluğu’nu mağlup etti.

• Malazgirt Meydan Muharebesi Tarihî Millî Parkı
• Malazgirt Savaşı’nın sonuçları ise şunlardır;
• Anadolu’nun kapısı Türklere açıldı.
• Anadolu’da ilk Türk - İslam devletleri kuruldu.
• İlk defa bir Bizans imparatoru, Müslüman bir sultana esir düştü. (Romen Diyojen)
• Türkleri tek başına yenemeyeceğini anlayan Bizans İmparatorluğu, Avrupa’dan yardım isteyerek Haçlı Seferlerinin başlamasına neden oldu.
• Türklerin Batı’ya ilerleyişleri hızlandı.
• Abbasi halifesi, Sultan Alparslan’a “İslam Ülkelerinin Sultanı” unvanını verdi.
• Tarihte Malazgirt Savaşı’na “Yurtaçan”, Miryokefalon Savaşı’na “Yurttutan”, Büyük Taarruz’a ise “Yurtkurtaran” isimleri verilmiştir.

• Romen Diyojen büyük bir ordu hazırlayınca, o sırada güneyde Fatımilere karşı seferde bulunan Alparslan hızla geri döndü.
• Selçuklular Turan taktiğini (sahte geri çekilip düşmanı pusuya düşürerek kuşatma) başarıyla uyguladı.
• Bizans ordusundaki Türk kökenli Uz ve Peçenek askerleri Selçuklu tarafına geçti.
• Bizans ordusu kalabalık ama hareket kabiliyeti düşüktü; Bizans komutanları arasında rekabet ve uyumsuzluk vardı.
• Savaşın Cuma günü yapılması ve Alparslan'ın savaştan önceki konuşması ordunun moralini yükseltti.
• Alparslan, esir düşen Romen Diyojen'e hükümdara yakışır biçimde, misafir gibi davrandı.

Büyüt / İncele

• Büyük Selçuklu Devleti en parlak zamanını Sultan Melikşah Dönemi’nde yaşamıştır.
• Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılma nedenleri ise şunlardır;
• Hasan Sabbah’ın başlatmış olduğu Haşhaşilik (Bâtinilik) hareketi sonucunda Selçuklu devlet adamlarının suikastle öldürülmesi Hasan Sabbah
• Abbasilerin gizli faaliyetleri
• Oğuzların devlete küsmesi ve isyan etmesi
• Melikler arasında yaşayan taht kavgaları

• Haçlı Seferleri’nin başlaması
• Melik ve atabeylerin bağımsızlık çalışmaları
• 1141’de Karahitaylar ile yapılan Katvan Savaşı’nın kaybedilmesi (Yıkılmasının en önemli nedenidir.)
• Sultan Sencer’in (Sultan-ı Azam) ölümü
• Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılması ile kurulan devletler ve

Büyüt / İncele

• Mısır’da kurulan ilk Türk - İslam devletidir.
• Tolun; dolunay demektir. Kurucusu Tolunoğlu Ahmet’tir.
• Bir tevaif-i mülük devletidir.
• Maristan adı verilen hastaneler inşa etmişlerdir.
• Eczaneler açarak halka ücretsiz ilaç dağıtmışlardır.
• Abbasiler son vermiştir.

• Ahmet bin Tolun, Abbasi halifeliği tarafından Mısır'a vali vekili (naib) olarak gönderildi; Abbasi Devleti'ndeki siyasi istikrarsızlıktan yararlanarak bağımsızlığını ilan etti.
• Devlet en parlak dönemini Ahmet bin Tolun'un oğlu Humareveyh zamanında yaşadı.
• Taht kavgaları devleti zayıflattı; 905'te Abbasi ordusu Mısır'a girerek Tolunoğulları hâkimiyetine son verdi.
• Kahire'deki İbn Tolun (Tulûniyye) Camii, Tolunoğullarından günümüze ulaşan en önemli eserdir.

• İhşid; prens demektir.
• Mısır’da kurulan ikinci Türk - İslam devletidir.
• Kurucusu; Muhammed bin Togaç’tır. (Ferganalı Muhammed)
• Abbasilerden ayrılarak kurulduğu için bir tevaif-i mülük devletidir.
• Hicaz bölgesine sahip olan ilk Türk - İslam devletidir.
• Fatımiler son vermiştir.
• Halife er-Râzî 938-939’da Muhammed bin Togaç’a, atalarının yurdu Fergana’nın hükümdarlarının unvanı olan ve nur yüzlü, güneş gibi parlak anlamına gelen “Akşit” unvanını vermiştir. Hicaz üzerindeki yetkisi ise 944’te tanınmıştır.

• Muhammed bin Tuğç (Togaç), 935'te Abbasiler tarafından Mısır'a vali olarak atandı; böylece Mısır'da İhşidiler dönemi başladı.
• Devletin adı, Muhammed bin Tuğç'a verilen “ihşid” unvanından gelir.
• İhşidiler Mısır'ın yanı sıra Suriye'de de hâkimiyet kurdu; Türkler ilk kez bu dönemde kutsal topraklar (Hicaz) üzerinde hâkimiyet sağladı.
• 969'da Fatımiler Fustat'a girerek İhşidilere son verdi.

• Kurucusu Selahaddin Eyyûbi’dir.
• 1187 Hıttin Savaşı ile Haçlıları mağlup edip Kudüs’ü Haçlılardan geri almışlardır. (Bu olay III. Haçlı Seferi’ne sebep olmuştur.)
• Avrupalı şövalyeler arma sistemlerini Eyyûbileri örnek olarak oluşturmuşlardır.
• Sultan Turan Şah’ın öldürülmesiyle yıkılmışlardır.
• Selahaddin Eyyûbi “Hadimül - Haremeyn” unvanını kullanan ilk kişidir. Ayrıca Mehmet Âkif Ersoy onu; “Şarkın En Sevgili Sultanı” olarak nitelendirmiştir.

• Selahaddin Eyyubi, Zengilerden Nureddin Mahmut Zengi'nin (Halep ve Şam hâkimi) hizmetinde, amcası Şirkuh ile birlikte Mısır'a gitti ve Fatımi Devleti'nde vezir oldu.
• 1169-1171 yılları arasında Fatımi yönetimini etkisiz hâle getirdi; 1171'de Fatımi hilafetine son vererek Mısır'da hutbeyi Abbasi halifesi adına okuttu. Böylece Mısır yeniden Sünni Abbasi halifeliğine bağlandı.
• Nureddin Zengi'nin ölümünden sonra 1174'te Suriye'ye de hâkim oldu; Mısır ve Suriye tek yönetim altında birleşti.
• 3-4 Temmuz 1187 Hıttin Muharebesi'nde Haçlı ordusunu ağır yenilgiye uğrattı. I. Haçlı Seferi'nde (1099) Haçlıların eline geçen Kudüs, 88 yıl sonra yeniden Müslümanlara geçti.
• Kudüs'ü geri almak için düzenlenen III. Haçlı Seferi'ne (1189-1192) karşı İslam dünyasını başarıyla savundu; Haçlılar Akka Kalesi'ni ele geçirdiyse de Kudüs'ü geri alamadı.

1. 12581258’de İlhanlılar, Abbasilere son verip halifeyi öldürünce Abbasi soyundan Ahmed kaçarak Memluklere sığınmıştır; Baybars onu 1261’de Kahire’de halife ilan etmiştir. Böylece halifelik Memluklere geçmiştir.
2. 12601260 Ayn Calud ve 1277 Elbistan savaşlarıyla Moğolları dünya tarihinde ilk defa mağlup etmişlerdir.
3. 15161516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşları sonucu Osmanlı Devleti’ne yenilerek yıkılmışlardır.

• Memlükler (Kölemenler), Eyyubi ordusundaki Türk asıllı azatlı askerler (memlükler) tarafından kuruldu; ilk hükümdarları Aybek'tir.
• Askerî karakterli bir yönetim kurdular. Yönetimin kilit noktalarında yüksek dereceli emirler bulunurdu; hükümdarlık genellikle babadan oğula geçmez, emirlerden biri sultan olurdu.
• 1260 Ayn Calut zaferi Sultan Kutuz döneminde kazanıldı; Suriye'nin büyük kısmı Memlüklere geçti ve Memlükler İslam dünyasının en güçlü devleti hâline geldi.
• Sultan Baybars, İlhanlılar ve Haçlılarla başarıyla mücadele etti; Abbasi halifeliğini Kahire'de yeniden kurarak Memlükleri hilafetin koruyucusu yaptı. Bu durum Memlüklere bütün İslam dünyasında nüfuz kazandırdı.
• Memlük Devleti, Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi (1516-1517) sonucunda sona erdi.

• Danişmentliler
• Saltuklar
• Mengücekler
• Artuklar
• Çaka Devleti

• Malazgirt'ten sonra Alparslan, komutanlarına fethettikleri yerlerde beylik kurma izni verdi. Bu anlayışa “kılıç hakkı” denir.
• Beylikler göçebe Türkmenleri Anadolu'ya yerleştirerek Türk nüfusunu artırdı; fethettikleri yerlere Türkçe adlar verdi.
• Cami, medrese, han, kervansaray, şifahane, hamam ve kümbetler yaparak Anadolu'yu bayındır hâle getirdiler.
• Bizans, Gürcüler ve Haçlılara karşı mücadele ederek Türk varlığını korudular; Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında önemli rol oynadılar.
• Türkiye Selçuklu Devleti'nin Anadolu'da Türk siyasi birliğini kurmasına zemin hazırladılar.

• Sivas - Tokat - Malatya civarında Danişment Bey tarafından kurulmuştur.
• Günümüze;
• Kayseri Ulu Camii
• Yağıbasan Medresesi (Anadolu’da yapılan ilk medrese) gibi eserler bırakmışlardır.
• Anadolu Selçuklu Devleti tarafından yıkılmışlardır.

Erzurum ve çevresinde kurulmuştur.

• Günümüze;
• Kale Camii,
• Tepsi Minare,
• Üç Kümbetler,
• Mama Hatun Türbesi,
• Micingerd Kalesi gibi eserler bırakmışlardır.
• Anadolu Selçuklu Devleti tarafından yıkılmışlardır.

• Divriği ve Erzincan’da Mengücek Gazi tarafından kurulmuştur.
• Divriği Ulu Camii, 1985 yılından beri UNESCO tarafından koruma altındadır.
• 1921 ve 1939 Erzincan depremleri yüzünden eserlerinin çoğu günümüze ulaşmamıştır.
• Anadolu Selçuklu Devleti tarafından yıkılmışlardır.

Hasankeyf - Harput - Mardin civarında üç şube şeklinde Artuk Bey’in oğulları (Sökmen ve İlgazi) ve torunu (Belek) tarafından kurulmuştur.

• Günümüze;
• Hasankeyf,
• Malabadi Köprüsü,
• Semanın (Şehidiye)
• Medresesi gibi eserler bırakmışlardır.
• Robotik ve sibernetik biliminin kurucusu “El-Cezeri” (Robotların Babası) Artuklularda bilime hizmet etmiştir.
• Harput kolu Anadolu Selçuklu Devleti (1234), Hasankeyf kolu Eyyubiler (1232), Mardin kolu ise Karakoyunlular (1409) tarafından yıkılmıştır.

• İzmir’de Çaka Bey tarafından kurulmuştur.
• İlk Türk denizcisi Çaka Bey’dir.
• Çaka Bey’in 1081 yılında kurduğu donanma günümüzde Deniz Kuvvetleri Komutanlığının kuruluş yıl dönümü olarak kutlanmaktadır.

• Sünni bir Türk devletidir.
• En önemli hükümdarı Uzun Hasan’dır.
• Kur’an-ı Kerim’i Türkçeye çevirdiler.
• Dede Korkut Hikâyeleri’ni yazıya geçirdiler.
• 1402 Ankara Savaşı’ndan sonra güçlenerek Osmanlı Devleti’ne rakip oldular.
• 1473 Otlukbeli Savaşı ile Osmanlı Devleti’ne yenilerek yıkılma sürecine girdiler.
• Ali Kuşçu, Celaleddin Devvani ve İsa Savcı, Akkoyunlularda yetişen önemli bilim insanlarıdır.

• Akkoyunlular son vermiştir.
• Azerbaycan’ın Türkleşmesinde etkili olmuşlardır.

• İran’da kurulan Şii karakterli bir devlettir.
• 1514 Çaldıran Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ne yenilmişlerdir.

• Hindistan’da kurulmuştur. Kurucusu Babür Şah’tır.
• Şah Cihan, eşi Mümtaz Mahal (Ercümend Banu Begüm) için Taç Mahal’i yaptırmıştır.
• 1858’de İngiltere tarafından yıkılmıştır.

• Kendilerini Büyük Selçuklu Devleti’nin devamı olarak görmüşlerdir.
• 1230’da Yassıçemen Savaşı’nı Anadolu Selçuklu Devleti’ne karşı kaybetmişlerdir.
• Moğollar tarafından yıkılmışlardır.

• Timur, Türkleşmiş Barlas boyundandır. Devletin askerî sınıfı Türk-Moğol kökenli, halkı ise ağırlıklı olarak Türk ve Fars (Tacik) unsurlardan oluşur.
• Timur tarihte Türklere iki defa zarar vermiştir. Bunlar:
• 1402 Ankara Savaşı sonucu Osmanlı Devleti’ni Fetret Devri’ne sokarak yıkılma tehlikesi ile karşı karşıya bırakmıştır.
• Altınorda Devleti’ni parçalayarak Rusların güçlenmesini sağlamıştır.
• Bu dönemde Ali Kuşçu, Uluğ Bey ve Ali Şir Nevai gibi bilim ve kültür insanları yetişmiştir. Hüseyin Baykara ise sanatı ve bilimi destekleyen, şiir de yazan bir Timurlu hükümdarıdır.

• Cengiz Han, Türk töresini kendisine ilham alarak Yasaname-i Büzürg’ü (Büyük Cengiz Yasaları) oluşturmuştur.
• Cengiz ölmeden önce devleti torunları ve oğulları arasında paylaştırmıştır. Bu paylaşım sonucunda Moğol (Cengiz) İmparatorluğu'ndan Altınorda, Çağatay, İlhanlı ve Kubilay devletleri ortaya çıkmıştır.
• Altınorda: Karadeniz’in kuzeyinde kurulmuştur. Timur saldırıları sonucu parçalanmıştır.
• Çağatay Hanlığı: Türkistan'da (Maveraünnehir ve Doğu Türkistan) kurulmuştur.
• İlhanlılar: İran ve Azerbaycan çevresinde kurulmuştur. 1258’de Abbasilere son vermişlerdir.
• Kubilay Devleti: Çin'de kurulmuştur. Budizm’i benimseyerek asimile olmuşlardır. Seyyah Marco Polo, bu ülkeyi ziyaret etmiştir.