İlk Türk Devletleri: Hunlar, Kök Türkler ve Uygurlar

• Kuraklık, kar fırtınaları ve kıtlık
• Çin ve Moğol baskısı (Dış neden)
• Yeni yerler görme isteği (Merak duygusu)
• Türk cihan hâkimiyeti iddiası (Tüm dünyayı Türkler yönetsin anlayışı - Fütuhat felsefesi)
• Hayvan hastalıkları
• Boylar arası mücadele (Kaybeden boyun göç etmesi)
• Hızlı nüfus artışı ve kaynakların (otlakların) hızla tükenmesi
• Türk kültürü geniş alanlara yayıldı.
• Orta Asya'dan göç eden Türkler Anadolu, Suriye, Orta Avrupa ve Sibirya'ya yerleştiler.
• Türklerin dinî ve dilsel yapıları değişti.
• Türk tarihinin bir bütün içinde incelenmesi zorlaştı.
• Yeni Türk devletleri kuruldu.
• Göç ettikleri bölgelerde bulunan devletlere ülke yönetiminde ve askerî teşkilatlanmada örnek oldular.

• Bilinen ilk Türk boyudur.
• Bilinen ve en önemli hükümdarı Alper Tunga’dır.
• Kadın hükümdar Tomris Hatun bu boyu yönetmiştir.
• Ordusunda Amazon adı verilen kadın savaşçılar yer almıştır.
• Atı evcilleştirip bundan bir savaş aracı olarak yararlanmışlardır.
• Üzengiyi ilk defa kullanan Türk devletidir.
• Maden işlemeciliğinde ustalaştıkları için “Bozkırın Kuyumcuları” olarak adlandırılmışlardır.
• İlk defa balbal dikmişlerdir.
• Sanat eserlerinde hayvan üslubunu kullanmışlardır.
• Günümüzde Rusya Federasyonu’nun içinde Yakut Türkleri olarak yaşamlarını sürdürmektedirler.

Büyüt / İncele

• Kurucusu Teoman’dır.
• Başkenti Ötüken’dir.
• En önemli hükümdarı Mete Han’dır.
• Ötüken, birden fazla Türk devletine başkentlik yapmıştır. O yüzden toprak ana veya kutsal bölge diye anılır.

• Mete Han, Türkçe konuşan ve Türk soyundan gelen yirmi altı Türk boyunu bir bayrak altında toplayarak ilk defa siyasi birliği sağlayan Türk hükümdarıdır.
• Mete Han, Tunguzlara toprak vermeyerek vatan sevgisinden bahseden ilk Türk hükümdarı olmuştur.

• Mete Han'dan sonra Çin entrikaları ve taht kavgaları yüzünden Asya Hun Devleti MÖ I. yüzyılın ortalarında Doğu ve Batı Hunları olarak ikiye ayrıldı.
• Doğu Hunları Çin'in üstünlüğünü kabul etti; bağımsızlıktan vazgeçmeyen Batı Hun hükümdarı Çiçi ise Çin'e karşı mücadele etti ve MÖ 36'da Çin ordusuna yenilerek öldü.
• MS 48'de Hunlar bu kez Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye bölündü. Güney Hunları Çin'in hâkimiyetine girdi ve zamanla eridi (216).
• Çin baskısı altında kalan Kuzey Hunları batıya göç etti; bu Hun boyları Balamir önderliğinde 375'te İtil (Volga) Nehri'ni geçerek Kavimler Göçü'nü başlattı.

• Asya Hunlarının siyasi birliğini kaybetmesi ve Çin baskısı
• Hun boyları arasındaki taht (veraset) mücadeleleri
• Kuraklık, otlakların daralması ve yeni yurt arayışı
• Başka güçlerin egemenliğine girmeme, bağımsız yaşama isteği
• Domino etkisi: İtil'i geçen Hunlar önce Alanları, ardından Ostrogot ve Vizigotları yerinden etti. Batıya itilen Germen kavimleri Roma sınırlarına dayandı ve göç Avrupa'nın içlerine kadar yayıldı.

• Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı.
• Avrupa Hun Devleti kuruldu.
• Avrupa’da feodalite (derebeylik) ortaya çıktı.
• Kilise güçlendi, skolastik düşünce ortaya çıktı.
• Avrupa’nın bugünkü devletleri ortaya çıktı.
• Hristiyanlık yayıldı.
• İlk Çağ kapandı, Orta Çağ açıldı.
• Avrupalılar, Türk kültürünü tanıdı.

• Germen kabile şefleri zamanla kral unvanı aldı; Avrupa'da küçük krallıklar ve derebeylikler ortaya çıktı.
• Ticaret ve şehir hayatı geriledi, para dolaşımı azaldı; ekonomi toprağa ve tarıma dayandı.
• Can güvenliğini kaybeden halk derebeylerinin korumasına sığındı; Roma'daki kölelik düzeni zamanla serflik düzenine dönüştü.
• Kilise, Batı Roma'nın bıraktığı otorite boşluğunu doldurarak siyasi güç kazandı.
• Avrupalılar Hunlardan pantolon, üzengi ve atlı savaş taktiklerini öğrendi; bozkır savaş yöntemleri Avrupa'da tanındı.
• Germenlerin millî destanı Nibelungen Destanı bu dönemin izlerini taşır; destanda Attila, Etzel adıyla anlatılır.

Büyüt / İncele

• Kurucusu Balamir’dir. Macaristan topraklarında kurulmuştur.
• Macarlar ataları olarak Hunları ve özellikle Attila’yı kabul eder. Macaristan Devleti’nin yazılışının Hungary şeklinde olmasının temel sebebi de budur.

• Papa I. Leo’nun ricası,
• Roma’nın Hristiyanlarca kutsal olması,
• Attila’nın Batı Roma’nın gücünü kırdığına inanması,
• Attila’nın Sasani Devleti üzerine bir sefere çıkmak istemesi gibi nedenlerden dolayı Roma’yı almaktan vazgeçmiştir.

• Bizans, kendisine sığınan Hun kaçaklarını Hunlara geri verecek.
• Bizans, Hunların savaştığı kavimlerle ittifak kurmayacak.
• Hun tüccarları Bizans pazarlarında serbestçe ticaret yapabilecek.
• Bizans'ın Hunlara her yıl ödediği vergi iki katına (700 libre altına) çıkarılacak.
• Yorum: Bu maddeler Hunların Bizans üzerinde siyasi, askerî ve ekonomik üstünlük kurduğunu gösterir; ticaret maddesi ise bozkır devletlerinin ticarete verdiği önemi yansıtır.

• Attila 453'te ölünce yerine oğulları İlek, Dengizik ve İrnek geçti.
• Kardeşler arasındaki taht kavgaları ve Hunlara bağlı Germen kavimlerinin ayaklanmasıyla devlet hızla zayıfladı.
• Avrupa'da tutunamayan Hunlar İrnek döneminde Karadeniz'in kuzeyine çekildi; Avrupa Hun Devleti 469'da yıkıldı.

1. 375Balamir önderliğindeki Hunlar İtil (Volga) Nehri'ni geçti; Kavimler Göçü başladı.
2. 395Roma İmparatorluğu Doğu ve Batı Roma olarak ikiye ayrıldı.
3. 395-398Basık ve Kursık komutasındaki Hun akıncıları Kafkaslar üzerinden Anadolu'ya girdi.
4. 451Attila'nın Galya Seferi (Katalon Ovası).
5. 452Attila'nın İtalya Seferi; Papa I. Leo başkanlığındaki heyetle görüşme.
6. 453Attila'nın ölümü.
7. 469Avrupa Hun Devleti'nin yıkılması.
8. 476Batı Roma İmparatorluğu'nun Germenler tarafından yıkılması.

• Kurucusu Bayan Han’dır.
• Çin kaynaklarında “Juan-Juan”, Köktürklerde ise “Apar” olarak adlandırılmıştır.
• Hem Orta Asya’da hem Avrupa’da devlet kurmuşlardır.
• 619 ve 626 yıllarında Sasaniler ile birlikte İstanbul’u iki defa üst üste kuşatmışlardır.

• Oğuz’un Müslüman olanına Türk veya Türkmen, Hristiyan olanına “Uz” denir.
• Bizans ordusunda ücretli askerlik yapmışlardır.
• Malazgirt Savaşı sırasında taraf değiştirmişlerdir.
• Günümüzde Romanya’nın Dobruca bölgesinde ve Moldova’da “Gagavuz Türkleri” olarak yaşamlarını sürdürürler.

• Devlet kuramamış, boy hâlinde yaşamışlardır.
• Bizans ordusunda ücretli askerlik yapmışlardır.
• 1071 Malazgirt Savaşı sırasında taraf değiştirerek Selçuklu tarafına geçip savaşın kazanılmasını sağlamışlardır.

• Bilinen ilk liderleri Arpad’dır.
• Türk tarihinde ilk defa “Türkoloji Enstitüsü”nü kurmuşlardır.
• Soylarını Attila’ya dayandırmışlardır.
• 2008 yılından itibaren Macaristan’da “Türk Kurultayı” düzenlenmektedir.

• Kubrat yönetiminde Büyük Bulgar Devleti’ni kurmuşlardır.
• Zamanla ikiye ayrılmışlardır: Asparuh önderliğindeki kol Tuna boyuna yerleşti (Tuna Bulgarları), diğer kol İtil (Volga) boyuna yerleşti (İtil Bulgarları).

• Tuna Bulgarları Boris Han Zamanı'nda Hristiyanlığı kabul etmişlerdir.
• Hristiyanlaşan Tuna Bulgarları zamanla han unvanını terk edip "Çar" unvanını kullanmışlardır.
• İtil Bulgarları Almış Han Zamanı'nda İslamiyet'i kabul etmişlerdir.
• Ünlü seyyah İbn-i Fadlan “Rihle (Yolculuk)” adlı eserinde İtil Bulgarlarından bahsetmiştir.
• Doğu Avrupa’da Türk - İslam kültürünün ilk temsilcileri olmuşlardır.

• Hazar, kelime manası olarak “barış ve güven” demektir.
• Museviliği kabul eden ilk ve tek Türk devletidir.
• Kürk Yolu’nu kullanarak zenginleşmişlerdir.
• Emevilerle mücadele ederek Kafkasya’nın İslamlaşmasını bir süreliğine engellemişlerdir.
• Bu mücadelede etkin olmak isteyen Hazarlar, ordularına ücretli askerler almışlardır. Türk tarihinde ordusuna ücretli asker alan ilk Türk devleti Hazarlardır.

Sibir’in kelime manası “yoldan sapan”dır. Günümüzde “Sibirya”ya ismini veren Türk boyudur.

• Kuman; “sarı, sarımtırak, sarı saçlı, öfkeli” demektir.
• Doğu Avrupa - Batı Sibirya bozkır bölgelerinin tamamını kapsayan bölge, İslam kaynaklarında “Dest-i Kıpçak (Kıpçak Bozkırı)” olarak geçmektedir.
• Karadeniz’in kuzeyinde yaşamışlardır.
• Oğuzlar ile yaptıkları mücadeleler Dede Korkut Hikâyelerine, Ruslar ile yaptıkları mücadeleler ise İgor Destanı’na konu olmuştur.
• Kendilerine ait Türkçe, Farsça ve Latince bir sözlük olan “Codex Cumanicus”u oluşturmuşlardır.
• Altınorda Devleti’nin Türkleşmesinde önemli rol oynamışlardır.
• Dilleri ve dinî törenleri ile de Romenleri etkilemişlerdir.
• Eyyûbi ve Memluk ordusunda görev yapmışlardır.

• Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir. (Resmî devlet ismi)
• Asya Hunlarından sonra Orta Asya’da siyasi birliği sağlayan ikinci Türk devletidir.
• Kurucusu Bumin Kağan’dır. Merkezi Ötüken’dir.
• Köktürkler, İpek Yolu’na hâkim olabilmek için önce Sasaniler ile anlaşıp Akhunlara, daha sonra ise Bizans ile anlaşıp Sasanilere saldırmıştır.
• Orta Asya’dan Bizans’a elçi gönderen ilk devlet Köktürklerdir. Köktürk elçisi “Maniech”, Bizans elçisi ise “Zemarkhos”tur.

• Köktürkler önce Avarlara (Juan-Juan) bağlıydı; Bumin Kağan 552'de Avarları yenerek bağımsız Köktürk Devleti'ni kurdu.
• Devlet ikili teşkilatla yönetildi: Bumin Kağan doğuyu (merkez Ötüken), kardeşi İstemi Yabgu batıyı yönetti.
• İstemi Yabgu, İpek Yolu'nu denetleyen Akhunlara karşı Sasani hükümdarı Hüsrev Anuşirvan ile ittifak kurdu; Akhunlar 557'de yıkıldı ve toprakları Ceyhun (Amuderya) Nehri sınır kabul edilerek paylaşıldı.
• Sasaniler ipek ticaretini engelleyince İstemi Yabgu Bizans'a Maniech başkanlığında elçi gönderdi ve Bizans'la Sasanilere karşı iş birliği yaptı.
• Bu gelişmeler Köktürk dış politikasında ticari (ekonomik) çıkarların belirleyici olduğunu gösterir.

• Kurucusu Kutluk Kağan’dır. Merkezi Ötüken’dir.
• Orhun Abideleri bu devlet zamanında oluşturulmuştur.
• Kutluk Kağan “derleyen, toplayan” manasına gelen “İlteriş” unvanıyla tahta çıkmıştır.

• Türk tarihinin en büyük fatihlerinden biri sayılan Kapgan Kağan, Türk boylarını hâkimiyet altına alarak 701 yılında Demir Kapı’ya kadar ulaşmıştır.
• Kutluklar, Karluk, Basmil ve Uygur saldırıları sonucunda yıkılmıştır.

1. 552Bumin Kağan Avarları yenerek I. Köktürk Devleti'ni kurdu.
2. 553-572Mukan Kağan dönemi: devlet en parlak çağını yaşadı.
3. 557Köktürk-Sasani iş birliğiyle Akhun Devleti yıkıldı.
4. 582Çin entrikaları ve taht kavgalarıyla devlet Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı.
5. 630Çin, Doğu Köktürk Devleti'ne son verdi; Türkler yaklaşık 50 yıl Çin esaretinde kaldı.
6. 639Kürşat ve arkadaşları Çin sarayına baskın düzenledi (Kürşat Ayaklanması).
7. 659Batı Köktürk Devleti de Çin hâkimiyetine girdi.
8. 682Kutluk (İlteriş) Kağan, Tonyukuk'un desteğiyle II. Köktürk (Kutluk) Devleti'ni kurdu.
9. 716-734Bilge Kağan dönemi: kardeşi Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk'la devlet güçlendi.
10. 744Basmıl, Uygur ve Karluk boylarının saldırısıyla Kutluk Devleti yıkıldı.

• Uygur ismi “akraba, müttefik” anlamına gelirken Çin kaynaklarında ise “şahin gibi dolaşan, hücum eden” anlamında kullanılmıştır.
• Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan’dır.
• Merkezi Karabalgasun’dur.
• Bögü Kağan Zamanı’nda Manihaizm dinini kabul ettiler. Bu dinin etkisiyle;
• Hayvansal gıdaların yenilmesinin yasaklanmasıyla savaşçılık özelliklerini yitirmeye başladılar.
• Sulama kanalları açıldı, tarım yapıldı ve böylece yerleşik yaşama geçtiler.
• Şehirler kurdular, tapınak ve saraylar yaptılar.
• Uygurların yapmış oldukları saray ve tapınak mimarisi, ileride Selçuklu ve Osmanlı Devleti’nde külliyelerin kaynağını teşkil etmiştir.

• 744'te Basmıl, Uygur ve Karluk boyları birleşerek Kutluk Devleti'ni yıktı; ardından Uygurlar Basmılları da yenerek kendi devletlerini kurdu.
• Moyen Çor (Bayan Çor) döneminde (747-759) devlet güçlendi; Uygurlar Çin'deki An Lu-şan İsyanı'nın bastırılmasına yardım ederek Çin üzerinde nüfuz kazandı ve Çin'den yüklü hediye ve vergiler aldı.
• Bögü Kağan (759-779) Maniheizm'i resmî din olarak kabul etti.
• Uygurlar, Köktürklerden gelen kağanlık sistemini ve unvanları büyük ölçüde sürdürdü.
• 840'ta Kırgız saldırısıyla yıkılan Uygurların bir kısmı Kansu (Sarı Uygurlar), bir kısmı Turfan bölgesine göç ederek yeni devletler kurdu.

• Türk tarihinin ilk vakıflarını oluşturmuşlardır.
• Vasiyetname, velayetname gibi birçok hukuki meseleyi yazılı hâle getirmişlerdir.
• Faizle borç para vererek Türk bankacılık sisteminin temellerini atmışlardır.
• Nişadır adı verilen madeni Çin’e ihraç etmişlerdir. (Bu maden Çin kaynaklarında Uygur tuzu veya Tatar tuzu olarak geçmektedir.)
• Akupunktur, göz tedavisi ve çiçek aşısını kullanmışlardır.
• Uygurların yapmış oldukları sanat eserleri, Talas Savaşı sonucunda Batı’ya taşınmıştır.
• Uygurlar en çok Moğolları etkilemiştir. Moğollar Uygurlara hitap ederken “Benim Hocam” demişlerdir.
• Zamanla Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olmak üzere yeni devletler kurmuşlardır.

• Uygurları yıkarak merkezi Ötüken olmak üzere devletlerini kurmuşlardır.
• Cengiz Han’a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır.
• Manas Destanı ve Yenisey Kitabeleri’ni oluşturmuşlardır.
• Dünya tarihinde milletlerarası ilk yarışmayı düzenleyen devlet Kırgızlardır.
• Yunanlar ise kendi aralarında yarışmalar düzenlemiştir. Yunanların bu durumu milletlerarası yarışmaya örnek olarak gösterilemez.

• İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyudur. Kısa süreliğine devlet kurmuşlardır.
• 751 yılında Çinliler ile Abbasiler arasında yapılan Talas Savaşı’nda Abbasileri desteklemişlerdir.
• Cengiz Han’a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğu olmuşlardır.
• Karahanlılar Devleti’nin kuruluşunda etkili olmuşlardır.

• En bilinen hükümdarları Baga Tarkan’dır.
• Baga Tarkan kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.

• Afganistan’da kurulan ilk Türk devletidir.
• Sasanilerde çıkan Mazdek İsyanı’nın bastırılmasında önemli rol oynamışlardır.
• Köktürk-Sasani iş birliği sonucu yıkılmışlardır.

Kuzey Çin’e iki yüz sene egemen olan Türk devletidir. Zamanla asimile olmuşlardır.

1735 - 1740 yıllarında Rusya’ya başkaldırmışlardır. Günümüzde Rusya Federasyonu’na bağlı “Başkurdistan” devleti olarak yaşamlarını sürdürürler.

• Oğuz, kelime manası olarak “boy, kabile veya kalabalık” anlamına gelir.
• X. yüzyılın sonlarına doğru İslamiyet’i kabul eden Oğuzlar, Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti’ni kurmuşlardır.

• Ordunun başında sefere çıkmak
• Adaleti sağlamak (Yargıya başkanlık etme)
• Ülkenin bağımsızlığını korumak
• Töreleri uygulamak
• Kurultaya başkanlık etmek (Aygucıyı tayin etme)
• Açı doyurup çıplağı giydirmek (Bu durum Türklerde sosyal devlet anlayışını göstermektedir.)
• Kağan ayrıca bilge, alp (kahraman), erdemli ve adaletli olmalıdır.