Tarih ve Zaman

Tarih Bilimine Giriş ve Tarih Öncesi Çağlar

A. Tarih Nedir?

Tarih, insanların geçmişte yaşadıkları her türlü faaliyeti, olayların birbirleri ile olan ilişkilerini, sebep - sonuç, yer ve zaman göstererek belgelere dayalı olarak inceleyen bilim dalıdır.

Yeryüzündeki insan faaliyetleri, değişimler ve insan eylemlerinin sonucunda ortaya çıkan eserlerdir. Tarihin konusu kısaca insandır ve insanın olmadığı yerde tarih olamaz.

İnsan ile birlikte coğrafi olayların ortaya çıkardığı bazı sonuçlar da tarihin ilgi alanına girer.

Depremler, tufanlar, hastalıklar, kuraklıklar gibi doğal felaketler coğrafya biliminin konusu iken bunların sonucunda oluşan göç dalgası, toplu ölümler vb. ise tarihin konusu içine girer.

Tarih biliminin konusu içine giren iki unsurdan biri olay diğeri ise olgudur.

Değişim, bir durumun önceki hâline göre farklı bir yapıya bürünmesidir. Süreklilik ise zaman içinde değişmeyen ya da çok az değişerek devam eden unsurları ifade eder. Örneğin gemi teknolojisi Fenike gemilerinden modern yük gemilerine kadar değişmiş, ama deniz taşımacılığı sürmüştür.

Sanayi Devrimi ile üretim biçimleri değişmiş, üretim ve tüketim faaliyetleri ise devam etmiştir. Bir toplumun dili, gelenekleri ve mimari anlayışı da yüzyıllar boyunca hem varlığını korur hem de kendi içinde değişir. Tarihçi bu değişim ve sürekliliğin nedenlerini ve sonuçlarını inceler.

Mustafa Kemal Atatürk Halil İnalcık İsmail Hakkı Uzunçarşılı İlber Ortaylı Zeki Velidi Togan Türk tarihine hizmet etmiş önemli kişiler

Herhangi bir konuda doğru sonuca ulaşmak için bilim ve mantığa uygun biçimde yapılan araştırma şekline yöntem denilmiştir. Her bilim doğru sonuca ulaşmak için farklı metotlar kullanır. Örneğin; sosyal bilimler ile fen bilimlerinin yöntemleri birbirlerinden farklıdır.

Fen bilimlerinde doğru sonuca ulaşmak amacıyla gözlem, deney, formül, kural, laboratuvar ölçümleri kullanılabilirken sosyal bir bilim olan tarih biliminde bunların hiçbiri kullanılamaz.

Çünkü yaşanmış bir olay aynı şartlarda tekrarlanmadığı için yaşanmış olayların yeniden deneye tabi tutulması imkânsızdır.

Bu yüzden tarih biliminde doğru sonuca ulaşabilmek için o dönemden kalan belge ve bulgulara ulaşabilmek ve elde edilen bu bilgilerle bir değerlendirme yapmak mümkün olabilir. Bu değerlendirmede ise sırayla şöyle bir yöntem izlenir:

Atatürk, öğrenim yıllarında bile en çok sevdiği derslerin başında gelen tarih dersine hem okul yıllarında hem de Cumhurbaşkanlığı Dönemi’nde büyük önem vermiştir.

Atatürk özellikle “Eğer bir millet büyükse kendisini tanımakla daha büyük olur.” diyerek tarih öğrenimine verdiği önemi göstermiştir.

Kendisi sadece Türk tarihinin değil Anadolu’da kurulan ilk medeniyetler ve dünya tarihinin de araştırılması konusunda gayret göstermiştir.

Bu konuda kendisi “Türk milletinin tarihi, şimdiye kadar sanıldığı gibi yalnız Osmanlı tarihinden ibaret değildir. Türk’ün tarihi çok daha eskidir.

Büyük devletler kuran ecdadımız büyük ve şümullü (kapsamlı) medeniyetlere de sahip olmuştur. Bunu aramak, tetkik etmek, Türklüğe ve cihana bildirmek bizler için bir borçtur. Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak

için kendinde kuvvet bulacaktır.” demiştir. Atatürk Dönemi’nde tarih alanında yapılan çalışmalardan bazıları ise şunlardır;

Tarihî bir olayla ilgili bilgi veren her türlü malzemeye kaynak denir. Kaynaklar oluştuğu döneme ve kullanım önceliğine göre iki gruba ayrılır:

Tarihe kaynaklık edebilecek her türlü bilgi ve verilerin bulunduğu aşamadır.

Tarihî olayın geçtiği döneme yakın veya o dönemin kaynaklarından yararlanılarak meydana getirilen eserlerdir.

Kaynaklar İkinci Elden Birinci Elden Kaynakların Sınıflandırılması Ferman, mühür, para, gazete, berat, kitabe, tablet Yazılı CD, film, resim Çizili, Sesli, Görüntülü Destan, hikâye, masal, menkıbe, atasözü Sözlü Arkeolojik buluntular, lahit, balbal, mezar Kalıntı

İncelenen konu ile kaynakların bulunmasından sonra elde edilen bilgiler çalışmanın amacına ve konusuna göre sınıflandırılır. Bu aşamada eserin genel olarak yazım planı yapılır. Araştırılan konunun ana başlıkları ve içindekiler bölümü ana hatları ile ortaya çıkarılır.

Bu aşamada elde edilen verilerin kaynak değeri açısından yeterli olup olmadığı ve bilginin nesnelliği, güvenirliği ve kanıtlanabilirliğine dikkat edilir. Böylece eldeki malzeme kullanıma hazır ve işe yarar hâle getirilir.

Bu aşamada eldeki belgelerin doğruluk derecesi, yazıldığı tarih, yazarı ve aynı olayı anlatan eserlerin arasındaki uyum ve uyumsuzluklar tespit edilerek eserlere eleştirel açıdan bakılır. Kaynaklar bu aşamada eleştirilirken iç ve dış tenkit olmak üzere ikiye ayrılır.

Yazar görüşlerinin eser üzerindeki etkileri ve verilen bilgilerin kaynaklarda ne şekilde yer aldığına bakılır.

Eserin yazarı, yazıldığı yılı, basım yeri, basım tarihi, kullanılan belgelerin orijinalliğine bakılır.

Bu aşamada elde edilen tüm kaynaklar esere dönüştürülmek üzere son kez gözden geçirilir. Varsa bilgi eksikliği tamamlanır fazla olan bilgiler varsa çıkarılır. Daha sonra eserin yazımına geçilir.

Tarihin çok geniş bir çalışma alanına ve genişliğine sahip olması onun incelenmesini güçleştirmiştir. Bu yüzden tarih öğrenimini kolaylaştırmak ve tarihî olayları iyi bir şekilde incelemek için zamana, mekâna ve konuya göre sınıflandırma yapılmıştır.

Tarih; çağ, yüzyıl gibi zaman dilimlerine göre ayrılmıştır. Tarihin çağlara ayrılmasında dünyayı etkileyen olaylar ve yazının bulunuşu etkili olmuştur. Örnek; Kavimler Göçü, İstanbul’un Fethi, Fransız İhtilali gibi.

Araştırmacı ayrıca araştıracağı konuyu zamana göre sınıflandırırken çağlara göre, yüzyıla göre veya yıllara göre ayırarak bir çalışma yapabilir.

Zamana göre sınıflandırmaya örnek olarak; İlk Çağ tarihi, XX. yüzyıl tarihi, Yakın Çağ tarihi, 1950 yılında yaşananlar vb. verilebilir.

Milat Hz. İsa’nın doğumu 0-24 24-0 50-74 74-50 25-49 49-25 1. çeyrek 1. çeyrek 2. çeyrek 2. çeyrek 3. çeyrek 3. çeyrek 4. çeyrek 4. çeyrek I. yüzyılın 1. yarısı I. yüzyılın 1. yarısı I. yüzyılın 2. yarısı I. yüzyılın 2. yarısı

75-99 99-75

Bu sınıflandırmada belirli bir coğrafi bölge, kıta, ülke ve şehirlerin tarihi söz konusudur. Örneğin; Asya tarihi, Anadolu tarihi, Kütahya tarihi, Silifke tarihi gibi.

Bu sınıflandırmada toplumların siyasi, sosyal, dinî, hukuki, kültürel, ekonomik yönlerinin incelenmesi söz konusudur.

Örneğin; tıp tarihi, askerî tarih, hukuk tarihi, dinler tarihi gibi.

Takvim, zamanı yıllara, aylara, haftalara ve günlere ayırma yöntemidir. İnsanlar yaptıkları gözlemler sonucu Ay’ın ve Güneş’in hareketlerine dayalı takvimler yapmışlardır. Takvimi ilk kullananlar Sümerler ve Mısırlılar olmuştur.

Ay’ın Dünya çevresinde 12 kez dönmesini esas alan “Ay Takvimi”ni ilk kullanan Sümerler olurken, Dünya’nın Güneş çevresinde bir kez dönmesini esas alan “Güneş Takvimi”ni ilk kullananlar ise Mısırlılar olmuştur. Ay takvimi 354 gün iken, Güneş takvimi ise 365 gün olarak belirlenmiştir.

Takvimler zamanla farklı milletler tarafından geliştirilmiştir. Mısırlıların kullandığı Güneş takvimi Roma İmparatoru Jül Sezar zamanında yeniden düzenlenip “Julien (Jülyen) Takvimi” adıyla kullanılmaya başlamıştır.

Bu takvimler Papa XIII. Gregorius tarafından yeniden düzenlenerek günümüze kadar gelmiştir. Bu takvime “Gregoryen ya da en bilinen adıyla Miladi Takvim” denilmiştir. Günümüzde dünya devletlerinin en çok kullandığı takvimdir.

Takvimler incelendiğinde toplumların önemli gördüğü tarihî olayları takvimlerinin başlangıç yılları yaptığı görülmüştür. Örneğin, İbraniler MÖ 3761 yaratılış yılını, Yunanlar ilk olimpiyat oyunlarının yapıldığı MÖ 776 yılını, Romalılar, Roma şehrinin kuruluşu olan MÖ 753 yılını, Müslümanlar ise Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicret ettiği 622 yılını takvimlerinin başlangıç yılı yapmışlardır.

Türkler tarih boyunca sırasıyla 12 Hayvanlı Türk takvimi, Hicri takvim, Celâli takvimi, Rumi takvim ve son olarak da miladi takvimi kullanmışlardır.

Tarihî olaylar çok boyutludur; siyasi, sosyal, ekonomik, kültürel, coğrafi ve psikolojik yönleri vardır. Tek bir bilim dalı geçmişi bütün yönleriyle açıklamakta yetersiz kalır.

Bu yüzden tarihçi, kaynaklarını değerlendirirken yardımcı bilimlerin verilerinden yararlanır; böylece karmaşık neden-sonuç ilişkileri daha net ortaya çıkar.

Örneğin bir medeniyeti anlamak için arkeologların bulgularından ve antropologların kültürel analizlerinden yararlanılabilir.

Osmanlı Devleti'nde tarih yazıcılığı başlangıçta şehnamecilik şeklinde başlamış, XVIII. yüzyıldan itibaren vakanüvislik adıyla resmî devlet tarihçiliğine dönüşmüştür. İlk resmî vakanüvis Naima Efendi, son vakanüvis ise Abdurrahman Şeref Efendi'dir.

Cumhuriyet Dönemi'nde Atatürk'ün önderliğinde Türk Tarih Tezi ve Türk Tarih Kurumu kurulmuş, ümmetçi tarih anlayışı yerine millî, bilimsel ve belgelere dayalı modern tarih yazıcılığı benimsenmiştir.