Atatürkçülük ve Türk İnkılabı

Mustafa Kemal Atatürk'ün Hayatı

~16 dk okuma6 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 149-150

Genel Bakış

Mustafa Kemal'in öğrenim hayatı Selânik, Manastır ve İstanbul'daki sivil ve askerî okullarda şekillendi.
Şam'da kurduğu Vatan ve Hürriyet Cemiyeti onun özgürlük ve bağımsızlık düşüncelerini örgütlü mücadeleye dönüştürdü.
Trablusgarp, Balkan, Çanakkale, Kafkas ve Suriye cephelerindeki görevleri askerî liderlik deneyimini geliştirdi.
Selânik, Manastır, İstanbul ve Sofya şehirleri Mustafa Kemal'in fikir ve meslek hayatını etkiledi.
Namık Kemal, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul ve Tevfik Fikret gibi isimler onun düşünce dünyasında iz bıraktı.
Nutuk 1919-1927 dönemini anlatır; Geometri ve Medeni Bilgiler de Atatürk'ün eğitim ve kültür alanındaki eserleri arasındadır.

Sınav İpucuAYT Tarih-2 soru yaklaşımı

Kişi, kurum, tarih ve gelişmeleri tek tek ezberlemek yerine aynı başlık altında karşılaştır. Soruda verilen ipucunu kronoloji ve neden-sonuç bağıyla doğrula.

İçindekiler6 bölüm

Bölüm 1 / 6

Mustafa Kemal'in Ailesi ve Öğrenim Hayatı

Ailesi

Mustafa Kemal 1881'de Selânik'te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dır.
Ali Rıza Efendi milis subaylığı, evkaf (vakıflar) kâtipliği ve kereste ticareti yaptı. Baba tarafından dedesi, Kırmızı (Kızıl) Hafız olarak da bilinen Hafız Ahmet'tir. Baba tarafı, XIV-XV. yüzyıllarda Konya ve Aydın'dan Makedonya'ya yerleştirilen Kocacık Yörüklerindendir.
Zübeyde Hanım, Selânik yakınlarındaki Langaza kasabasına yerleşmiş eski bir Türk ailesinin kızıdır; babası Sofuzadeler diye tanınan Feyzullah Ağa'dır.
Ali Rıza Efendi ile Zübeyde Hanım'ın Fatma, Ömer, Ahmet, Mustafa, Makbule ve Naciye adlarında altı çocuğu oldu. Kardeşlerinden yalnızca Makbule (Atadan) uzun yaşadı ve 1956'da vefat etti.

Öğrenim Basamakları

Okul	Yer ve Yıllar	Öne Çıkan Bilgi
Hafız Mehmet Efendi'nin Mahalle Mektebi	Selânik	Annesinin isteğiyle, geleneksel usulle eğitim veren mahalle mektebinde öğrenime başladı.
Şemsi Efendi Mektebi	Selânik	Babasının isteğiyle, yeni (modern) usulle eğitim veren bu okula geçti.
Mülkiye Rüştiyesi	Selânik	Kısa bir süre devam etti, ardından askerî okula yöneldi.
Askerî Rüştiye	Selânik (1893 - 1896)	Askerî öğrenimi başladı; matematik öğretmeni Mustafa Bey, adına "Kemal"i ekledi.
Askerî İdadi	Manastır (1896 - 1899)	Tarih öğretmeni Tevfik Bey ve okul arkadaşı Ömer Naci etkili oldu; Fransızcasını ilerletmek için Fransız düşünürlerini okudu.
Harp Okulu (Harbiye)	İstanbul (1899 - 1902)	13 Mart 1899'da girdi, 1902'de piyade teğmeni olarak mezun oldu.
Harp Akademisi	İstanbul (1902 - 1905)	11 Ocak 1905'te kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu.

Harbiye ve Akademi Yılları

Mustafa Kemal, Harp Okulu ve Harp Akademisi yıllarında yabancı dil bilen, iyi yetişmiş ve deneyimli hocalardan ders aldı. Bu yıllarda arkadaşlarıyla el yazısıyla bir gazete çıkararak yönetimin aksayan yönlerini ve memleket meselelerini tartıştı.

Ali Fuat (Cebesoy), Kâzım (Karabekir), Refet (Bele), Cafer Tayyar (Eğilmez), Nuri (Conker) ve Ali Fethi (Okyar) gibi Millî Mücadele döneminin tanınmış subayları da aynı dönemde Harp Okulunda bulundu. Bu arkadaşlıklar, Millî Mücadele yıllarında birlikte çalışacak bir kadronun birbirini tanımasını sağladı.

Akılda Kalsın

Adı nasıl oluştu?

Mustafa: ailesinin verdiği ad. Kemal: Selânik Askerî Rüştiyesinde matematik öğretmeni Mustafa Bey'in eklediği ad. Atatürk: Soyadı Kanunu'nun ardından 24 Kasım 1934'te TBMM'nin kanunla verdiği soyadı. Kısaca: aile → okul → Meclis.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: öğrenim yılları

Ömer Naci, Manastır'da Mustafa Kemal'in öğretmeni değil okul arkadaşıdır; onun aracılığıyla edebiyata, özellikle şiire ilgi duydu. Manastır'daki tarih öğretmeni Tevfik Bey'dir. "Kemal" adı Manastır'da değil, Selânik Askerî Rüştiyesinde verildi.

Annesinin mahalle mektebini (geleneksel eğitim), babasının Şemsi Efendi Mektebi'ni (yeni usul eğitim) istemesi, dönemin Osmanlı eğitimindeki eski-yeni ikiliğini yansıtır. Bu ayrıntı ÖSYM'de kanıt ya da çıkarım sorusu olarak gelebilir.

Bölüm 2 / 6

Mustafa Kemal'in Fikir Hayatını Etkileyen Dört Şehir

Özet Tablo — Görsel: Kaynak ders kitabı · Yayınevi izniyle

Şehir	Atatürk'ün Bulunduğu Dönem	Fikir ve Askerlik Hayatına Etkisi
Selânik	Çocukluk ve ilk gençlik yılları	Batı'ya açılan liman ve demir yolu kenti, kozmopolit yapısı ve zengin basın hayatıyla hoşgörü ve hürriyet anlayışını geliştirdi.
Manastır	Askerî İdadi yılları (1896 - 1899)	Tarih öğretmeni Tevfik Bey sayesinde tarih bilinci, okul arkadaşı Ömer Naci sayesinde hitabet ve edebiyat (özellikle şiir) ilgisi, 1897 Türk-Yunan Savaşı ile vatan sevgisi gelişti.
İstanbul	Harp Okulu ve Harp Akademisi yılları	Devletin başkentinde siyasi gelişmeleri yakından izledi; gazete çıkararak arkadaşlarıyla memleket meselelerini tartıştı.
Sofya	Askerî Ataşemiliterlik görevi (1913 - 1915)	Avrupalı diplomatlarla ilişkiler kurarak diplomasi tecrübesi edindi; Bulgar Parlamentosunu izleyerek parlamenter demokrasiyi tanıdı.

Şehirlerin Özellikleri ve Şam

Selânik: Makedonya'nın sosyal, siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan en gelişmiş şehriydi. Liman kenti olması ve demir yolu bağlantısı onu önemli bir ticaret merkezi yaptı. Türk, Rum, Bulgar, Yahudi ve Ermeni gibi farklı topluluklar bir arada yaşıyordu; Mustafa Kemal yeni ve farklı fikirlere açık bir ortamda yetişti.
Manastır: Önemli bir ticaret, yönetim ve ordu merkeziydi. Mustafa Kemal idadi yıllarında şehirdeki hareketliliği arkadaşları ve öğretmenleriyle yakından izledi, ülke meselelerini tartıştı.
İstanbul: Devletin başkenti olduğu için sosyal, ekonomik ve siyasi açıdan merkezdi; Mustafa Kemal burada siyasi gelişmeleri yakından izledi.
Şam: Mustafa Kemal'in ilk görev yeridir (1905, V. Ordu). Makedonya'ya göre sosyal ve ekonomik yönden geri kalmış bu şehirde askerlik görevinin yanında siyasi faaliyetlerini de sürdürdü ve Ekim 1906'da güvendiği arkadaşlarıyla gizli Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: dört şehir ve Şam

Fikir hayatını etkileyen dört şehir Selânik, Manastır, İstanbul ve Sofya'dır. Şam bu dörtlüye girmez; ilk görev yeri ve Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nin kurulduğu yer olarak sorulur.

Hoşgörü ve farklı fikirlere açıklık Selânik'e, tarih bilinci ve vatan sevgisi Manastır'a, siyasi gelişmeleri izleme İstanbul'a, parlamenter demokrasiyi tanıma ve diplomasi tecrübesi Sofya'ya bağlanır.

Bölüm 3 / 6

Mustafa Kemal'in Askerlik Hayatı (1905-1918)

Askerî Görevler Kronolojisi

1905Kurmay yüzbaşı olarak ilk görev yeri olan Şam'daki V. Ordu'ya atandı.
1906Şam'da gizli Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu.
1907Kolağası (kıdemli yüzbaşı) oldu; Makedonya'daki III. Ordu'ya atandı.
190931 Mart Olayı'nı bastırmak için Selânik'ten İstanbul'a gelen Hareket Ordusu'nda kurmay başkanı olarak görev aldı.
1910Fransa'da Picardie manevralarını izledi; Avrupa ordularını yakından gözlemledi.
1911 - 1912Trablusgarp Savaşı'na gönüllü olarak katıldı; Tobruk ve Derne'de yerli halkı örgütleyerek İtalyanlara karşı savaştı ve binbaşı oldu. Trablusgarp, Mustafa Kemal'in ilk savaş tecrübesidir.
1912 - 1913Balkan Savaşları'nda Gelibolu ve Bolayır'daki birliklerde görev yaptı.
1913 - 1915Sofya'da ataşemiliter olarak bulundu; 1914'te yarbaylığa yükseldi.
1915Tekirdağ'da kurulan 19. Tümen'in komutanı olarak Çanakkale'de Arıburnu ve Anafartalar'da başarı kazandı; albay oldu ve "Anafartalar Kahramanı" olarak tanındı.
1916Kafkas Cephesi'nde 16. Kolordu komutanıyken tuğgeneral (paşa) oldu; Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı.
1917 - 1918Suriye Cephesi'nde 7. Ordu komutanlığı yaptı; Aralık 1917 - Ocak 1918'de Veliaht Vahdettin ile Almanya'ya gitti.
1918Mondros Ateşkesi'nin ardından (31 Ekim) Yıldırım Orduları Grup Komutanlığına getirildi; 13 Kasım 1918'de İstanbul'a döndü.

Akılda Kalsın

Rütbe merdiveni

Teğmen (1902, Harbiye) → Kurmay Yüzbaşı (1905, Akademi) → Kolağası (1907) → Binbaşı (1911, Trablusgarp) → Yarbay (1914, Sofya) → Albay (1915, Çanakkale) → Tuğgeneral / Paşa (1916, Kafkas Cephesi). Mareşallik rütbesini ve Gazi unvanını ise 19 Eylül 1921'de, Sakarya zaferinden sonra TBMM verdi.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: askerlik hayatı

Mustafa Kemal'in ilk savaş tecrübesi Trablusgarp'tır; burada az sayıda subayla yerli halkı örgütleyerek düzensiz kuvvetlerle savaşma tecrübesi kazandı. Paşalığa Çanakkale'de değil Kafkas Cephesi'nde yükseldi; "Anafartalar Kahramanı" unvanı ise Çanakkale ile ilgilidir.

Picardie manevraları (Fransa), Sofya ataşemiliterliği ve Almanya gezisi, onun Avrupa'yı ve Avrupa ordularını yakından tanımasını sağladı. Ataşemiliterlik Sofya ile, Almanya gezisi Veliaht Vahdettin ile birlikte sorulur.

Bölüm 4 / 6

Mustafa Kemal'in Fikir Hayatını Etkileyen Yazar ve Düşünürler

Namık Kemal'in portre fotoğrafı — Namık KemalGörsel: Unknown author Unknown author · Kamu malı · Wikimedia Commons

Düşünür	Kökeni	Mustafa Kemal'e Etkisi ve Kazandırdığı Fikir
Namık Kemal	Yerli (Vatan Şairi)	Vatanseverlik, millet sevgisi ve hürriyet tutkusunun gelişmesinde en güçlü esin kaynağı oldu.
Ziya Gökalp	Yerli (Sosyolog / Fikir Adamı)	Türkçülük, milliyetçilik ve kültür birliği anlayışını sistemleştirdi ('Fikirlerimin babası Ziya Gökalp'tir').
Mehmet Emin Yurdakul	Yerli (Millî Şair)	Millî benlik, halk sevgisi ve hece vezniyle yazılan şiirleriyle ordu ve millet coşkusunu güçlendirdi.
Tevfik Fikret	Yerli (Şair)	İnkılapçılık, çağdaşlaşma ve akılcılık düşüncesini besledi ('Ben inkılap ruhunu ondan aldım').
Jean-Jacques Rousseau	Yabancı (Fransız Aydınlanması)	Yurttaşlık bilinci, halk egemenliği ve toplum sözleşmesi kavramlarını benimsemesini sağladı.
Montesquieu	Yabancı (Fransız Aydınlanması)	Güçler ayrılığı ve cumhuriyet yönetiminin gerekliliği fikrine katkı sağladı.
Voltaire	Yabancı (Fransız Aydınlanması)	Vicdan hürriyeti, bilimsellik ve dogmalara karşı akılcı düşünceyi güçlendirdi.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: kim hangi kavram?

Kısa eşleştirme: Ziya Gökalp ve Mehmet Emin Yurdakul → milliyetçilik; Namık Kemal → vatanseverlik ve hürriyet; Tevfik Fikret → inkılapçılık; Rousseau → yurttaşlık bilinci ve halk egemenliği; Montesquieu → cumhuriyetçilik ve güçler ayrılığı; Voltaire → bilimsellik, akılcılık ve vicdan hürriyeti.

Mustafa Kemal Fransız düşünürlerini Manastır Askerî İdadisi yıllarından itibaren, Fransızcasını ilerletmek için okuduğu kitaplar aracılığıyla tanıdı; bağımsızlık, adalet ve eşitlik gibi kavramları özümsedi.

Bölüm 5 / 6

Mustafa Kemal Atatürk'ün Eserleri ve Nutuk

Nutuk'un 1927 tarihli ilk baskısının iç kapağı — Nutuk'un ilk baskısının iç kapağı (1927)Görsel: Mustafa Kemal Atatürk · Kamu malı · Wikimedia Commons

Nutuk (1919 - 1927): Millî Mücadele'yi, TBMM'nin açılışını ve Cumhuriyet inkılaplarını birinci ağızdan anlatan temel tarih kaynağıdır. Samsun'a çıkışla başlar, Gençliğe Hitabe ile biter. Telif geliri Türk Hava Kurumuna bırakılmıştır.
Geometri: Türkçe geometri terimlerini (üçgen, açı, teğet, alan vb.) bizzat türettiği ve Kültür Bakanlığının 1937'de yazar adı belirtmeden geometri öğretmenleri ile ders kitabı yazarlarına kılavuz olarak yayımladığı eserdir.
Medeni Bilgiler: Afet İnan ile birlikte vatandaşlık hakları ve cumhuriyet ilkeleri üzerine hazırladığı kitaptır.
Zabit ve Kumandan ile Hasbihal: Askerî sevk ve idare üzerine yazdığı mesleki eserdir.
Cumalı Ordugâhı: Makedonya'daki askerî manevraları ve süvari tatbikatlarını anlatan eserdir.
Bölüğün Muharebe Eğitimi: Almancadan tercüme ettiği piyade eğitimi kitabıdır.
Tâbiye ve Tatbikat Seyahati: Askerî taktik ve strateji üzerine hazırladığı kılavuzdur.

Nutuk Nasıl Okundu ve Basıldı?

Nutuk, Mustafa Kemal tarafından 15 - 20 Ekim 1927'de Ankara'da toplanan Cumhuriyet Halk Fırkası İkinci Kurultayı'nda altı gün boyunca, yaklaşık 36,5 saatte okundu. Aynı yıl biri metin, diğeri belgeler (vesikalar) olmak üzere iki cilt hâlinde Arap harfleriyle basıldı. Olayları belgelere dayanarak ve olayları yöneten kişinin ağzından anlatması, onu Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in kuruluşu için birinci elden bir kaynak yapar.

Askerî Eserler Kronolojisi

Eser	Yıl	Özellik
Takımın Muharebe Talimi	1908	General Litzmann'ın eserinden Almancadan çevirdiği askerî eğitim kitabı; Selânik'te basıldı.
Cumalı Ordugâhı	1909	Makedonya'daki askerî manevralar ve süvari tatbikatları üzerine notları; Selânik'te basıldı.
Tâbiye ve Tatbikat Seyahati	II. Meşrutiyet yılları	Askerî taktik ve strateji üzerine hazırladığı kılavuz.
Bölüğün Muharebe Eğitimi	1912	Almancadan çevirdiği piyade (bölük) eğitimi kitabı.
Zabit ve Kumandan ile Hasbihal	1914'te yazıldı, 1918'de yayımlandı	Sofya'da ataşemiliterken subay ve komutanların nitelikleri, askerî sevk ve idare üzerine yazdı.

Dikkat

Eser adlarını karıştırma

Bazı kaynaklarda eser adları sadeleştirilerek verilir: Zabit ve Kumandan ile Hasbihal = Subay ve Komutan ile Konuşmalar; Tâbiye ve Tatbikat Seyahati = Taktik Tatbikat Gezisi. Takımın Muharebe Talimi ile Bölüğün Muharebe Eğitimi ayrı eserlerdir ve ikisi de Almancadan çeviridir.

Askerî eserlerinin çoğu Cumhuriyet'ten önce yazıldı. Geometri (1937) ve Medeni Bilgiler ise Cumhuriyet döneminin eğitim ve kültür eserleridir. Nutuk 1919 - 1927 dönemini anlatır ve 1927'de okunmuştur.

Bölüm 6 / 6

Mustafa Kemal Atatürk'ün Vefatı ve Mirası

Hastalığı ve Son Ayları

Atatürk'ün sağlığı 1937 yılının sonlarına doğru bozuldu; Ocak 1938'de Dr. Nihat Reşat Belger, hastalığının siroz olduğunu teşhis etti. Dinlenmek için 26 Mayıs 1938'de İstanbul'a giden Atatürk bir süre Savarona yatında kaldı, hastalığı ağırlaşınca Dolmabahçe Sarayı'na geçti. 5 Eylül 1938'de vasiyetnamesini kendi el yazısıyla yazdı. 1 Kasım 1938'de TBMM'nin açılışı için hazırladığı konuşmayı Başbakan Celal Bayar okudu. 8 Kasım'da durumu ağırlaştı ve komaya girdi.

Atatürk'ün Son Günleri ve Millî Yas

Atatürk'ün cenaze törenindeki kalabalık — Atatürk'ün cenaze töreni (Kasım 1938)Görsel: Original photographer unknown. · Kamu malı · Wikimedia Commons

Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda vefat etmiştir. Atatürk'ün vefatı bütün yurtta ve dünyada derin bir teessürle karşılanmış; naaşı ilk olarak Ankara Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabre konulmuş, 10 Kasım 1953'te ebedi istirahatgâhı olan Anıtkabir'e nakledilmiştir.

Vefat etmeden önce okuduğu son eser 'Belleten' dergisidir.
Atatürk vefat ettiğinde TBMM Başkanı Abdülhalik Renda geçici cumhurbaşkanlığı yapmış, 11 Kasım 1938'de İsmet İnönü cumhurbaşkanı seçilmiştir.
Naaşı ilk olarak Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabre konulmuş, 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e nakledilmiştir.
Atatürk 5 Eylül 1938'de yazdığı vasiyetnamesinde mal varlığını Cumhuriyet Halk Partisine bırakmıştır. Bu mal varlığının nemasından kız kardeşi Makbule'ye ve manevi evlatlarına aylık bağlanmasını, İsmet İnönü'nün çocuklarının yükseköğrenimine yardım edilmesini, geri kalanın ise Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumuna eşit olarak verilmesini istemiştir.

Vefattan Anıtkabir'e

10 Kasım 1938Atatürk saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda vefat etti.
11 Kasım 1938TBMM, İsmet İnönü'yü ikinci cumhurbaşkanı seçti; İnönü bu görevde 1950'ye kadar kaldı.
19 Kasım 1938Naaşı Yavuz zırhlısıyla İzmit'e, oradan özel bir trenle Ankara'ya götürüldü.
21 Kasım 1938Naaşı Ankara Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrine konuldu.
10 Kasım 1953Naaşı ebedi istirahatgâhı Anıtkabir'e nakledildi.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: vefat ve vasiyet

Vefatından sonra cumhurbaşkanlığını geçici olarak TBMM Başkanı Abdülhalik Renda yürüttü; ertesi gün İsmet İnönü cumhurbaşkanı seçildi. TBMM'nin 1 Kasım 1938 açılış konuşmasını Atatürk değil Başbakan Celal Bayar okudu.

Türk Hava Kurumuna bırakılan, Nutuk'un telif geliridir. Vasiyetnamede ise mal varlığı Cumhuriyet Halk Partisine bırakılmış, nemasından Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumuna pay ayrılmıştır. Naaşı doğrudan Anıtkabir'e değil, önce Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabre konuldu.