XIX. Yüzyıl Siyasi Gelişmeleri ve Dağılma Dönemi

• Şark Meselesi (Doğu Sorunu): Avrupalı devletlerin Osmanlı Devleti'ni Avrupa'dan (Balkanlar'dan) çıkarma ve topraklarını paylaşma konusundaki rekabetinin ve çıkar çatışmalarının ortak adıdır.
• Terim olarak ilk kez 1815 Viyana Kongresi'nde Rus Çarı I. Aleksandr tarafından gündeme getirildi; ancak araştırmacıların çoğu süreci XVIII. yüzyılın ikinci yarısından başlatır.
• Avrupalı devletler Osmanlı'yı paylaşmak isterken paylaşımda rakiplerinin fazla güçlenmesini de istemiyordu. Bu çıkar çatışması, Osmanlı'nın yıkılışını bir süre geciktirdi.
• Osmanlı bu rekabete karşı denge politikası izledi: Kendisine yönelen tehlikeye karşı büyük devletlerden en az birini yanına alarak varlığını korumaya çalıştı.
• Sanayi Devrimi sonrası ham madde ve pazar arayışı ile Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik, Şark Meselesi'ni hızlandıran iki temel etkendir.

1. 1804Belgrad'daki yeniçeri zorbalarının (dayıların) baskısına karşı Kara Yorgi önderliğinde isyan başladı; Rusya'nın desteği ve milliyetçilik isyanı güçlendirdi.
2. 1812Bükreş Antlaşması ile Sırplara imtiyaz (sınırlı iç özerklik) tanındı.
3. 1813Osmanlı ordusu isyanı bastırıp Belgrad'a girdi; Kara Yorgi kaçtı.
4. 1815Miloş Obrenoviç önderliğinde ikinci Sırp isyanı başladı; Miloş isyanla birlikte diplomasiyi de kullandı.
5. 1829Edirne Antlaşması ile Sırbistan özerk oldu.
6. 1830Miloş'a babadan oğula geçen prenslik (knezlik) hakkı tanındı.
7. 1867Belgrad dâhil Sırbistan'daki kalelerden Osmanlı askerleri çekildi.
8. 1878Berlin Antlaşması ile Sırbistan bağımsız oldu.

Avusturya Dışişleri Bakanı (sonradan Başbakanı) Metternich başkanlığında Viyana Kongresi toplandı. Bu kongrede ilk defa Rus Çarı I. Aleksander “Şark Sorunu”nu gündeme getirdi. Ayrıca dünyanın neresinde olursa olsun ulusçuluk isyanlarının bastırılacağı, Fransa’nın ortadan kaldırdığı krallıkların yeniden kurulacağı kararı alındı. Böylece Avrupa’da “Restorasyon Dönemi” başladı.

Büyüt / İncele

Mora’da Yunan (Rum) İsyanı başlayınca Osmanlı Devleti Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa’dan yardım istedi.

• Filiki Eterya 1814'te Rusya'nın Odessa şehrinde gizlice kuruldu. Görünüşte kültürel bir dernekti; para topladı, silah dağıttı ve isyan propagandası yaptı.
• Megali İdea: İstanbul merkezli Bizans'ı yeniden kurma, yani Büyük Yunanistan ülküsüdür. Bu düşünce Yunan dış politikasını uzun süre etkiledi.
• 1821'deki ilk isyan Eflak-Boğdan'da çıkarıldı; çünkü bölge Rusya'ya sınırdı ve Rus desteği bekleniyordu. Ancak yerli Romenler katılmadı, Rusya da yardım etmedi; isyan kısa sürede bastırıldı.
• Asıl isyan aynı yıl Mora'da başladı. Osmanlı'nın Tepedelenli Ali Paşa İsyanı ile uğraşması isyancıların işini kolaylaştırdı.
• Filhelenizm: Rönesans ve hümanizmle oluşan Antik Yunan hayranlığı yüzünden Avrupa kamuoyu isyanı destekledi; Lord Byron gibi Avrupalı gönüllüler Yunanistan'a gitti.
• II. Mahmut, Mehmet Ali Paşa'dan yardım istedi ve karşılığında ona Mora ve Girit valiliklerini vaat etti. Oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu 1826'da isyanı büyük ölçüde bastırdı.
• Bunun üzerine İngiltere, Fransa ve Rusya 1827 Londra Antlaşması ile Yunanistan'ın Osmanlı'ya bağlı, vergi veren özerk bir yönetim olmasını istedi. II. Mahmut bunu iç işlerine müdahale sayarak reddetti; ardından Navarin baskını geldi.

• Navarin (20 Ekim 1827): İngiltere, Fransa ve Rusya donanmaları, aralarında savaş hâli yokken Navarin'deki Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. Osmanlı'nın tazminat isteği reddedildi.
• 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nda donanmasız kalan Osmanlı yenildi; Ruslar batıda Edirne'ye, doğuda Erzurum'a kadar ilerledi.
• Edirne Antlaşması (1829): Yunanistan bağımsız oldu; Sırbistan özerk oldu; Eflak-Boğdan'ın ayrıcalıkları artırıldı.
• Rus ticaret gemilerine Boğazlar'dan serbest geçiş hakkı tanındı; Rusya savaş tazminatı ve Kafkasya'da toprak (Ahıska, Ahılkelek) aldı.
• Osmanlı bu antlaşmayla Yunanistan için 1827 Londra kararlarını kabul etti. Yunan Krallığı'nın bağımsızlığı 1830 Londra Protokolü ile kesinleşti ve Osmanlı 1830'da tanıdı. Sınavda 'ilk bağımsızlık: Yunanlar, 1829 Edirne' bilgisi esas alınır.

• Yunanistan, Osmanlı'dan ayrılan ilk bağımsız devlet oldu; bu bağımsızlık büyük devletlerin müdahalesiyle kazanıldı ve diğer Balkan milletlerine örnek oldu.
• Rumlara olan güven sarsıldı: Divan-ı Hümayun tercümanlığından Fenerli Rumlar uzaklaştırıldı; Müslüman-Türk tercüman yetiştirmek için 1821'de Tercüme Odası kuruldu. Eflak-Boğdan'a Fenerli Rumlar yerine yerli beyler voyvoda atandı.
• Yeniçerilerin isyan karşısındaki başarısızlığı ile Mısır'ın düzenli ordusunun başarısı, 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasında (Vaka-i Hayriye) etkili oldu.
• Mora'yı kaybeden Mehmet Ali Paşa karşılık olarak Suriye valiliğini istedi; bu istek Mısır Sorunu'nu başlattı.

• Kavalalı Mehmet Ali Paşa 1805'te Mısır valisi oldu. Avrupalı uzmanlar getirerek modern bir ordu ve donanma kurdu; tarım, sanayi ve tekel sistemiyle gelirlerini artırdı.
• Hicaz'daki Vehhabi isyanını bastırıp Mekke ve Medine'yi geri aldı; İslam dünyasında büyük itibar kazandı.
• Mora'yı Yunan bağımsızlığıyla kaybedince Suriye valiliğini istedi. II. Mahmut onun daha da güçlenmesinden çekindiği için reddedince 1831'de isyan etti.
• Oğlu İbrahim Paşa Suriye'yi aldı, 1832'de Konya'da Osmanlı ordusunu yendi ve Kütahya'ya kadar ilerledi. İstanbul tehdit altına girdi.

• 1833 — Mehmet Ali Paşa’nın ordusu Kütahya’ya kadar geldi. Mehmet Ali Paşa ile Osmanlı Devleti arasında Kütahya Antlaşması imzalandı. İngiltere ve Fransa’ya güvenmeyen Osmanlı Devleti Rusya’dan yardım istedi. Bunun üzerine Rusya ile sekiz yıllığına Hünkâr İskelesi Antlaşması imzalandı.
• Boğazlar ilk defa sorun hâline geldi. Ayrıca Osmanlı Devleti Boğazlar üzerinde son kez egemenlik hakkını kullandı.

İngiltere ile Osmanlı Devleti arasında Baltalimanı Antlaşması imzalandı.

• Mevcut kapitülasyonlar devam edecek ve İngiltere'ye yeni imtiyazlar verilecektir.
• İngilizler, Osmanlı ülkesindeki tarım ve sanayi ürünlerini serbestçe alıp satabilecektir.
• Osmanlı Devleti, ihracat yasaklarını ve iç ticarette uyguladığı her türlü tekelleşmeyi kaldıracaktır.
• Yabancı tüccarlar, Osmanlı ülkesinde yerli tüccara sağlanan hak ve kolaylıklardan yararlanacaktır.
• İhracattan alınan vergiler %12, ithalattan alınan vergiler ise %5 olarak uygulanacaktır.
• 1839 — Osmanlı Devleti, Mehmet Ali Paşa ile Nizip Savaşı’nı yaptı ancak yine kaybetti.

• Osmanlı, Mısır Sorunu'nda İngiltere'nin desteğini kazanmak istiyordu. Antlaşmanın Osmanlı tarafındaki önemli ismi Mustafa Reşit Paşa'dır.
• İç ticaretteki tekellerin kaldırılması, gelirlerini tekel sistemine dayandıran Mehmet Ali Paşa'yı da ekonomik olarak zayıflatmayı amaçlıyordu.
• Benzer ticaret antlaşmaları kısa süre içinde Fransa ve diğer Avrupa devletleriyle de imzalandı.
• Sonuç: İthalattan alınan düşük vergi yüzünden ucuz İngiliz sanayi malları Osmanlı pazarına hâkim oldu. Yerli üreticiler rekabet edemedi, Osmanlı açık pazar hâline geldi ve ekonomik bağımlılık arttı.

Mısır Sorunu için Londra Konferansı toplandı. Böylece Mısır Sorunu bir iç sorunken bir dış sorun hâline geldi. Osmanlı Devleti Avrupalı devletlerin desteğini alabilmek amacıyla konferanstan önce, 1839’da Tanzimat Fermanı’nı ilan etti.

• 24 Haziran 1839'da Osmanlı ordusu Nizip'te yenildi. II. Mahmut bu yenilginin haberini almadan öldü, yerine Abdülmecit tahta çıktı.
• Kaptan-ı Derya Ahmet Fevzi Paşa, Osmanlı donanmasını İskenderiye'ye götürüp Mehmet Ali Paşa'ya teslim etti.
• 1840 Londra Antlaşması'nı İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya imzaladı. Mehmet Ali Paşa'yı destekleyen Fransa bu antlaşmanın dışında kaldı.
• Maddeler: Mısır valiliği Mehmet Ali Paşa ve soyuna babadan oğula geçecek şekilde bırakıldı; Suriye, Adana ve Girit Osmanlı'ya geri verildi; Mısır Osmanlı'ya bağlı kalıp vergi ödeyecekti.
• Mehmet Ali Paşa önce direndi; İngiliz, Avusturya ve Osmanlı donanmalarının baskısıyla şartları kabul etti.
• Sonuç: Mısır hukuken Osmanlı'ya bağlı kalsa da fiilen elden çıktı. Mısır Sorunu bir iç sorunken Avrupa devletlerinin çözdüğü bir dış soruna dönüştü.

• Hünkâr İskelesi Antlaşması'nın sekiz yıllık süresi dolunca imzalandı. Taraflar: Osmanlı, İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya.
• Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kalacak, ancak barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapalı olacaktı.
• Rusya'nın Hünkâr İskelesi ile kazandığı ayrıcalık sona erdi.
• Boğazlar uluslararası bir statüye bağlandı; Osmanlı, Boğazlar hakkında artık tek başına karar veremeyecekti.

Büyüt / İncele

• İngiltere ve Fransa’yı arkasına alan Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Kırım Savaşı başladı. Savaşın nedenleri ise şunlardır:
• Osmanlı donanmasının Sinop’ta yakılması,
• Rus elçisi Mençikof’un istekleri,
• Mülteci Sorunu’nun ortaya çıkması (Lehler ile Macarların Osmanlı Devleti’ne sığınması)
• Rusya’nın Boğazlarda kaybettiği hakkı geri almak istemesi
• Kutsal Yerler Sorunu’nun ortaya çıkması

1. 1852Kutsal Yerler krizi: Fransa (III. Napolyon) Katolikler, Rusya Ortodokslar adına Kudüs'teki kutsal yerlerde hak istedi.
2. Ocak 1853Rus Çarı I. Nikola, Osmanlı'yı 'hasta adam' olarak niteleyip İngiltere'ye paylaşma teklif etti; İngiltere kabul etmedi.
3. Mayıs-Temmuz 1853Rus elçisi Mençikof, Osmanlı'daki Ortodoksların koruyuculuğunu Rusya'ya bırakan bir antlaşma istedi; istek reddedilince Rusya Eflak-Boğdan'ı işgal etti.
4. Ekim-Kasım 1853Osmanlı Rusya'ya savaş ilan etti (4 Ekim 1853); Rus donanması Sinop'ta Osmanlı donanmasını yaktı (30 Kasım 1853).
5. 1854İngiltere ve Fransa Osmanlı'nın yanında savaşa girdi; Osmanlı ilk dış borcunu aldı.
6. 1855Sardinya-Piyemonte müttefiklere katıldı; Sivastopol düştü. I. Nikola ölünce yerine geçen II. Aleksandr barış istedi.
7. 1856Paris Barış Antlaşması imzalandı.

• Savaş sonunda Paris Barış Konferansı toplandı. Konferansta etkili olmak isteyen Osmanlı Devleti Islahat Fermanı’nı ilan etti. Alınan kararlar şunlardır;
• Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü Avrupa devletleri koruyacak.
• Osmanlı Devleti Avrupa devletlerinin hukukundan faydalanacak. (Böylece Osmanlı Devleti bir Avrupa devleti sayılmıştır.)
• Hem Osmanlı Devleti hem de Rusya Karadeniz’de tersane kuramayacak, donanma bulunduramayacak.

• Karadeniz tarafsız hâle getirildi: Bütün ticaret gemilerine açık, savaş gemilerine kapalı olacaktı.
• Boğazlarla ilgili 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi hükümleri geçerli sayıldı.
• Eflak-Boğdan ve Sırbistan'ın ayrıcalıkları Rusya'nın tek başına koruyuculuğundan çıkarılıp Avrupa devletlerinin ortak güvencesine alındı.
• Osmanlı, Islahat Fermanı'nı kongreye bildirdi; ancak bu ferman Avrupalı devletlere Osmanlı'nın iç işlerine karışma hakkı vermeyecekti.
• Savaşta karşılıklı alınan yerler geri verildi; Ruslara geçen Kars Osmanlı'ya döndü.
• Rusya, Fransa-Prusya Savaşı'ndan yararlanarak 1870'te Karadeniz hükümlerini tanımadığını açıkladı; 1871 Londra Konferansı bu durumu kabul etti.

• Panslavizm: Rusya, bütün Slavları kendi önderliğinde birleştirme düşüncesiyle Balkan Slavlarını Osmanlı'ya karşı kışkırttı.
• 1871'de Almanya'nın siyasi birliğini tamamlamasıyla Avrupa'daki denge değişti; Avrupalı devletlerin Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma politikası zayıfladı.
• 1875 Bosna-Hersek isyanından sonra 1876'da Bulgar isyanı çıktı; Sırbistan ve Karadağ Osmanlı'ya savaş açtı. Osmanlı Sırpları yendi, ancak Rusya'nın baskısıyla ateşkes yapıldı.
• Tersane (İstanbul) Konferansı'nın toplandığı gün (23 Aralık 1876) Osmanlı, Kanun-i Esasi'yi ilan ederek I. Meşrutiyet'e geçti. Amaç, azınlıklara anayasal haklar tanındığını göstererek Avrupa'nın müdahalesini önlemekti.
• Konferansın Bosna-Hersek ve Bulgaristan'a özerklik gibi isteklerini Osmanlı reddetti; 1877'de benzer kararlar içeren Londra Protokolü'nü de kabul etmedi. Bunun üzerine Rusya 24 Nisan 1877'de savaş ilan etti.
• Savaş Rumi takvimde 1293 yılına denk geldiği için 93 Harbi adıyla anılır.

Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imzalandı. (Osmanlı Devleti tarihinde imzalanmasına rağmen yürürlüğe girmeyen ilk antlaşma Ayastefanos Antlaşması'dır.)

• 3 Mart 1878'de Osmanlı ile Rusya arasında imzalandı.
• Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu.
• Ege Denizi'ne kadar uzanan, Osmanlı'ya bağlı özerk bir 'Büyük Bulgaristan Prensliği' kuruldu.
• Kars, Ardahan, Batum ve Doğubayazıt Rusya'ya bırakıldı; Rusya'ya savaş tazminatı ödenecekti.
• Bosna-Hersek, Girit ve Teselya gibi bölgelerde ıslahat yapılması öngörüldü.
• Neden uygulanmadı? Büyük Bulgaristan aracılığıyla Rusya'nın Ege'ye ve Akdeniz'e inme ihtimali İngiltere'yi, Rus nüfuzunun Balkanlarda artması Avusturya'yı rahatsız etti. Bu devletlerin baskısıyla antlaşma Berlin'de yeniden görüşüldü.

Büyüt / İncele

• Ayastefanos Antlaşması'nın yürürlüğe girmemesi sonucu Avrupalı devletlerle Berlin Antlaşması imzalanmıştır. Antlaşmanın önemli maddeleri şunlardır:
• Ayastefanos Antlaşması ile sınırları çizilen Bulgaristan, Berlin Antlaşması ile üç bölgeye ayrılacaktır. Buna göre birinci bölge Osmanlı Devleti'ne bağlı ve vergi veren özerk Bulgaristan Prensliği hâline getirilecek, ikinci bölge (Doğu Rumeli) idari yönden özerk olmakla birlikte siyasi ve askerî yönden doğrudan Osmanlı Devleti'ne bağlı, Hristiyan bir vali tarafından yönetilen bir eyalet olacak ve üçüncü bölge olan Makedonya ise ıslahat yapılmak şartıyla Osmanlı Devleti'ne bırakılacaktır.
• Girit'te ıslahat yapılacak ve Avrupalı devletler destek verecektir.
• Bosna - Hersek, Osmanlı Devleti'ne bağlı kalacak ancak Avusturya tarafından yönetilecektir.
• Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacaktır.
• Kars, Ardahan ve Batum Rusya'ya bırakılacaktır.
• Osmanlı Devleti, Ermenilerin bulunduğu yerlerde ıslahat yapacaktır.

• Kongre 1878'de Alman Şansölyesi Bismarck başkanlığında toplandı; Osmanlı, Rusya, İngiltere, Fransa, Almanya, Avusturya ve İtalya katıldı.
• Kongreden önce İngiltere, Osmanlı'yı Rusya'ya karşı koruma vaadiyle imzalanan Kıbrıs Sözleşmesi ile Kıbrıs'ın yönetimini geçici olarak aldı. Ada, Hindistan yolu üzerinde stratejik bir üs oldu.
• Ayastefanos'ta Rusya'ya bırakılan Doğubayazıt Osmanlı'ya geri verildi.
• Rusya'ya bırakılan Kars, Ardahan ve Batum'a 'Elviye-i Selâse' (Üç Sancak) denir; bu bölgeler Millî Mücadele döneminde yeniden gündeme gelecektir.
• Sonuç: 1856 Paris'te Avrupa devletlerinin güvenceye aldığı Osmanlı toprak bütünlüğü bu kez aynı devletlerce bozuldu; Osmanlı topraklarının paylaşımı hızlandı.
• Fransa'nın Tunus (1881) ve İngiltere'nin Mısır (1882) işgallerinin yolu açıldı. Kongrede aleyhte tavır almayan Almanya ile Osmanlı'nın yakınlaşması başladı.
• 93 Harbi ve Berlin Antlaşması'ndan sonra Balkanlar ve Kafkasya'dan Anadolu'ya büyük Müslüman-Türk göçleri yaşandı.

• 1830: Fransa Cezayir'i işgal etti. Cezayir, Kuzey Afrika'da kaybedilen ilk topraktır.
• 1881: Berlin'de beklediğini alamayan Fransa, İngiltere ve Almanya'nın göz yummasıyla Tunus'u işgal etti.
• 1869'da açılan Süveyş Kanalı Mısır'ın stratejik önemini artırdı. İngiltere 1875'te Mısır'ın kanal hisselerini satın aldı ve 1882'de Mısır'ı işgal etti. Mısır hukuken bir süre daha Osmanlı'ya bağlı sayıldı.
• 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı: Girit'teki Rum isyanını destekleyen Yunanistan ile savaşıldı. Osmanlı ordusu Dömeke'de kazandı; ancak büyük devletlerin araya girmesiyle yalnızca savaş tazminatı ve küçük bir sınır düzeltmesi alınabildi.
• Bu savaştan sonra Girit'e özerklik verildi.

Büyüt / İncele

• Tamamen Avrupa örnek alındı.
• Saray, ulema ve asker karşı çıktı.
• İlk defa halk yönetime katıldı.
• Her alanda ıslahat yapıldı.
• Demokratikleşme faaliyetleri başlamıştır.

Büyüt / İncele

• II. Mahmut ile Âyanlar arasında imzalanmıştır.
• Âyanların varlığı ilk kez resmîleşmiştir.
• İlk defa Osmanlı tarihinde padişahın yetkileri kısıtlanmıştır.
• Osmanlı Devleti’nin ilk demokratikleşme hareketidir.
• 1215 Magna Carta’ya (Büyük Şart) benzetilir.

• XVII. yüzyıldan itibaren zenginleşen âyanlar taşrada merkezî otoriteyi zayıflattı; bazıları neredeyse yarı bağımsız hâle geldi.
• Rusçuk âyanı Alemdar Mustafa Paşa, 1808'de II. Mahmut'un tahta çıkmasını sağladı ve sadrazam oldu. Merkez ile taşrayı uzlaştırmak için âyanları İstanbul'a çağırdı; Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa gibi bazı güçlü isimler katılmadı.
• Maddeler: Âyanlar padişaha sadık kalacak ve asker toplanmasına yardım edecekti; vergiler kanuna uygun ve adil toplanacaktı; İstanbul'da yeniçeri isyanı çıkarsa âyanlar emir beklemeden gelip bastıracaktı; devlet de âyanların varlığını ve haklarını tanıyacaktı.
• II. Mahmut belgeyi şartlar gereği istemeyerek imzaladı. Alemdar Mustafa Paşa'nın aynı yıl bir yeniçeri isyanında ölmesiyle Sened-i İttifak uygulanamadı.

• Âyanlığı kaldırdı. Köylere muhtar, eyaletlere müşir atadı.
• Tımar sistemini kaldırdı.
• Müsadere sistemini kaldırdı.
• Devlet dairelerine resmini astırdı. (Tasvir-i Hümayun)
• Pasaport uygulamasına geçildi.
• İstanbul’a gelenler için Mürur Tezkeresi düzenlendi.
• İdari işlemleri ve ıslahatları düzenlemek amacıyla Dâr-ı Şûrâ-yı Bâbıâli kuruldu.
• Memurların yargı ve terfi işlemleri için Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye kuruldu.
• İlk resmî gazete Takvim-i Vekâyi çıkarıldı.
• Memurlara maaş bağlandı. Memurlar dâhiliye ve hariciye olarak ikiye ayrıldı. Memurların ceket, pantolon ve fes giymeleri zorunlu hâle geldi.
• Devlet memuru yetiştirmek için Mekteb-i Maarif-i Adliye açıldı.
• Posta teşkilatı kuruldu.
• Divan-ı Hümayun kaldırıldı yerine “Heyet-i Vükela” (Bakanlar Kurulu) kuruldu.
• Divan üyelerini nazırlığa (bakanlıklar) çevirdi. Bu nazırlıklar şunlardır;