Hz. Muhammed ve Dört Halife Dönemi

• Gassaniler
• Basra Körfezi
• Kızıldeniz
• Nebatlılar
• Seba Devleti
• Umman Denizi
• Habeşistan

• Himyeriler
• Main Devleti
• Necid
• İran
• Yemen
• Arabistan
• Tedmürlüler

• Arap toplumu hürler, köleler ve mevali (azat edilmiş ya da bir kabilenin himayesine girmiş kişiler) olmak üzere sınıflara ayrılmıştı.
• Soy üstünlüğü iddiası ve kan davaları kabileler arasında sık sık savaşlara yol açardı.
• Kültür hayatında şiir ve şairler çok önemliydi. Ukaz gibi panayırlar yalnızca alışveriş yeri değil, şairlerin yarıştığı kültür ortamlarıydı; sözlü kültür gelişmişti.
• Mekke ticaret yolları üzerinde bulunduğu için ekonomik, Kâbe sayesinde de dinî bir merkezdi. Kâbe, putperestliğin merkezi hâline gelmişti.
• Arap Yarımadası'nın en önemli bölgesi Hicaz'dı; Mekke, Medine ve Taif bu bölgedeydi.
• Komşu Habeşistan Krallığı Hristiyanlığı resmî din olarak kabul etmişti.

• 571 yılında Mekke’de doğan Hz. Muhammed’in annesinin adı Amine, babasının adı ise Abdullah’tır.
• Babasını doğmadan, annesini ise altı yaşına gelince kaybeden Hz. Muhammed önce dedesi Abdülmuttalib’in sonra da amcası Ebu Talib’in yanında yaşamaya başladı.
• Küçük yaşta güvenirliği, doğruluğu ve dürüstlüğü ile dikkatleri üzerine çeken Hz. Muhammed’e halk arasında “Güvenilir Muhammed” anlamına gelen “Muhammedü’l-Emin” unvanı verildi.
• Bir dönem ticaret ile uğraştı ve 25 yaşlarındayken Hz. Hatice ile evlendi ve ikisi erkek olmak üzere altı çocuğu oldu.
• 610 yılının Ramazan ayının 27. günü Hira Mağarası’nda kendisine ilk vahiy geldi ve böylece peygamberlik görevi başladı.
• İnsanları İslam dinine davet etmeye başlayan Hz. Muhammed’e ilk inananlar Hz. Hatice, Hz. Zeyd ve Hz. Ali oldu.
• Hz. Muhammed’in dini tebliğ etmesi ve kabul görmesi üzerine Mekkeli müşrikler Müslümanlar üzerinde baskıyı artırdılar.
• Bunun üzerine Hz. Muhammed bazı Müslümanların Habeşistan’a göç etmesine izin verdi. (615)
• Hz. Muhammed, Mekke’ye gelen Medineli Evs ve Hazrec kabileleri ile “Akabe Biatları”nı yaparak Medinelileri İslam’a davet etti.

• İlk vahiy, Cebrail aracılığıyla Nur Dağı'ndaki Hira Mağarası'nda geldi (610).
• İlk Müslümanlar: kadınlardan Hz. Hatice, hür erkeklerden Hz. Ebubekir, çocuklardan Hz. Ali, azatlılardan Hz. Zeyd.
• Habeşistan'a göç eden Müslümanları Hristiyan Habeş hükümdarı Necaşi korudu. Bu göç, İslam tarihinin ilk hicretidir (615).
• Müşrikler Müslümanlara ve Hz. Muhammed'i koruyan Haşimoğullarına üç yıl süren bir ekonomik ve sosyal boykot uyguladı.
• Müşriklerin Hz. Muhammed'i öldürme kararı alması üzerine Hz. Muhammed, Hz. Ebubekir ile birlikte 622'de Medine'ye hicret etti. Hicret, daha sonra hicri takvimin başlangıcı kabul edildi.

Hz. Muhammed’in yanına Hz. Ebubekir’i alarak Müslümanların Mekke’deki sıkıntı ve işkenceli ortamdan uzaklaşıp Medine’ye göç etmesine “Hicret” adı verilmiştir. Hicretin

• Müslümanlar, Mekkeli müşriklerin baskısından kurtulmuşlardır.
• Hz. Muhammed başkanlığında “Medine İslam Devleti” kurulmuştur.
• Daha önce “Yesrib” olan Medine şehri “Peygamber’in Şehri” anlamına gelen “Medinetü’n Nebi” adını almıştır.
• Mekke’den Medine’ye göç edenlere “Muhacir”, Medineli Müslümanlara ise “Ensar” denildi ve bu iki topluluk Hz. Muhammed tarafından “Kardeş” ilan edilmiştir.

• Bedir Uhud Hendek
• Huneyn Taif
• Hayber
• Mekke’nin Fethi
• Arap Yarımadası
• Hicaz Bölgesi

• Mekkeliler Mekke’den Medine’ye hicret eden Müslümanların tüm taşınmaz mallarını ya yağmaladı ya da el koydu.
• Bu haberin Müslümanlarca duyulması Mekkelilere karşı öfkeyi artırdı. Tam bu sırada Ebu Süfyan’a ait bir kervanın Medine yakınlarından geçeceği haberi alınınca 300’e yakın Müslüman harekete geçti. Bu durumdan da Ebu Süfyan’ın haberi olunca kervanını hızlıca Mekke’ye doğru götürdü ve halkı Müslümanlara karşı kışkırttı. Bunun üzerine Ebu Cehil komutasındaki 900 kişilik bir ordu Müslümanların üzerine doğru yola çıktı. İki taraf Bedir kuyuları yakınlarında karşılaştı ve savaşı Müslümanlar kazandı. Bu savaşın sonucunda;
• Müslümanların ilk askerî başarısı olduğundan kendilerine olan güvenleri artmıştır.
• Hz. Muhammed’in iyi bir asker veya komutan olduğu anlaşılmıştır.
• İslamiyet, Arap Yarımadası’nda daha hızlı bir şekilde yayılmaya başlamıştır.
• Savaş sonunda ilk İslam savaş hukuku ortaya çıkmıştır.
• Savaş sonunda esir alınan Mekkeli müşriklerden serbest kalmaları için ya fidye istenmiş ya da okuma yazması olanların, okuma yazması olmayan Medineli on Müslüman’a okuma - yazma öğretmeleri istenmiştir.

• Mekkeli müşrikler İslam’ı yeryüzünden tamamen kaldırmak için Medine’nin alınması konusunda fikir birliğine vardılar.
• Bunun için 10.000 kişilik bir ordu ile Medine üzerine yürümeye başladılar.
• Hz. Muhammed yapmış olduğu toplantı sonucunda Selman-ı Farisi adındaki bir sahabenin “Şehrin etrafına hendek kazılmalı ve savunma savaşı yapılmalı.” fikrini beğendi ve şehrin çevresine büyük hendekler kazıldı.
• Mekkeliler hem hendeği geçememeleri hem de olumsuz hava koşulları (kum fırtınaları) gibi sebeplerden dolayı Mekke’ye geri dönmek zorunda kaldılar.

• Medineli Müslümanların (Ensar ve Muhacir) ve Hz. Muhammed’in Mekke’de bulunan Kâbe’yi ziyaret etmek istemesi üzerine yaklaşık 1500 kişiyle Mekke’ye doğru yola çıktı.
• Mekkeliler Kâbe’ye doğru yola çıkan Müslümanları Hudeybiye denilen bir yerde durdurarak barış teklif etti. Yapılan görüşmeler sonucu “Hudeybiye Barışı” yapıldı. Buna göre;
• Müslümanlar o yıl Kâbe'yi ziyaret etmeden dönecek, ertesi yıl gelip Kâbe'yi ziyaret edebilecekler (umre).
• Reşit olmayan Mekkeli Müslümanlardan Medine’ye sığınanlar Mekkelilere geri verilecek, Medine’den Mekke’ye geri dönenler ise geri verilmeyecek.
• Arap kabileleri taraflardan istedikleriyle ittifak yapabilecek, müttefik kabileler de antlaşmaya bağlı olacak.
• Antlaşma ise on yıl geçerli olacak ve her iki taraf arasında savaş yapılmayacak gibi kararlar alınmıştır.

• Hz. Muhammed, Hristiyan Gassanilere İslam'a davet için elçi gönderdi; elçinin öldürülmesi üzerine İslam ordusu Gassanilerin üzerine yürüdü.
• Gassani hükümdarı Doğu Roma'dan yardım istedi; böylece İslam ordusu sayıca kendisinden çok üstün Doğu Roma ordusuyla karşılaştı.

Mekkeli müşriklerin Hudeybiye Barışı’nı bozması üzerine Hz. Muhammed 10.000 kişilik bir orduyla Mekke’nin üzerine yürüdü. Bu sırada birçok Mekkelinin Müslüman olması ve Mekke’de yaşayan gizli Müslümanların savaş istememesi üzerine Mekke halkı topluca İslam dinini kabul etti. Hz.

• Muhammed Mekke’de genel af ilan etti ve Kâbe’ye giderek Kâbe’yi putlardan temizledi.
• Mekke’nin fethinden sonra daha İslam’a girmemiş Taifliler ve yanlarına topladıkları putperestler ile 630 yılında önce Huneyn Savaşı yapılarak kazanıldı ardından da Taif kuşatıldı. (Taif halkı bu olaydan bir yıl sonra kendileri İslam’a girmişlerdir.)
• Doğu Roma’nın Müslümanlara saldıracağı haberi üzerine Hz. Muhammed 630 yılında son seferi olan “Tebük Seferi”ne çıktı. Bu haber asılsız çıktığı için herhangi bir savaş yapılmadan ordu geri döndü.
• Hz. Muhammed 632 yılında kalabalık bir grupla son kez Hac görevini yerine getirdi ve ardından da “Veda Hutbesi”ni okudu.
• Veda Haccı’ndan sonra Medine’ye dönen Hz. Muhammed 632 yılında vefat etti.
• Hz. Muhammed, evinin bir bölümü olan ve “tertemiz bahçe” anlamına gelen “Ravza-i Mutahhara”ya defnedilmiştir.

• Hz. Muhammed, Medine İslam Devleti'nin ilk devlet başkanıdır; hem dinî hem siyasi liderdir.
• Kararlar istişare (danışma) ile alınırdı; yönetimde adalet ve eşitlik esastı.
• Valiler, kadılar, komutanlar, vergi memurları (âmiller), elçiler ve öğretmenler görevlendirildi.
• Hudeybiye'den sonra Doğu Roma İmparatoru Herakliyus, Sasani hükümdarı Hüsrev Perviz, Habeş hükümdarı Necaşi ve Mısır yöneticisi Mukavkıs gibi hükümdarlara İslam'a davet mektupları gönderildi.
• Düzenli ve maaşlı bir ordu yoktu; eli silah tutan her Müslüman asker sayılırdı ve ordu gönüllülük esasına dayanırdı. Başkomutan Hz. Muhammed'di.
• Ordu piyade ve süvarilerden oluşurdu; Taif kuşatmasında mancınık kullanıldı.

• Halifeler iktidarın kaynağını ümmetin (Müslümanların) biati olarak gördü; 'Allah'ın yeryüzündeki temsilcisi' olduğunu iddia eden bir yönetici anlayışı bu dönemde görülmez.
• Halifelerin yetkileri Kur'an ve Sünnet ile sınırlıydı.
• Hiçbir halife oğlunu ya da bir yakınını veliaht olarak belirlemedi; halifelik babadan oğula geçen bir saltanata dönüşmedi.
• Merkezde halife, illerde (vilayetlerde) valiler yönetimi yürüttü.
• Fethedilen yerlerde halka inanç ve ibadet özgürlüğü tanındı; zorla İslamlaştırma politikası izlenmedi.

• Hz. Ebubekir ilk olarak İslam’dan dönerek devlete isyan eden kabileler ve yalancı peygamberlerle “Ridde Savaşları”nı yaparak bunları ortadan kaldırdı ve ayrıca zekât vermeyen Arap kabilelerinin üzerine ordu göndererek onları itaat altına almıştır.
• Kur’an-ı Kerim vahiy kâtiplerinden olan Zeyd bin Sabit başkanlığındaki bir kurulun sure ve ayetleri bir araya getirmesiyle kitap hâline getirilmiştir.
• Doğu Roma (Bizans) ile yapılan Ecnadeyn Savaşı kazanılarak Suriye kapıları Müslümanlara açılmıştır.

• Ridde Savaşları (632-633) ile iç karışıklıklar bastırıldı ve Arap Yarımadası'nda siyasi birlik yeniden sağlandı.
• Ridde Savaşları sırasında yapılan Yemame Savaşı'nda çok sayıda hafız şehit oldu. Kur'an-ı Kerim'in unutulmaması ve korunması için ayetler bir araya getirilerek kitap hâline getirildi; böylece Kur'an-ı Kerim günümüze eksiksiz ulaştı.
• Doğu Roma'ya karşı kazanılan Ecnadeyn Savaşı (634) ile Filistin ve Suriye'nin kapıları Müslümanlara açıldı.

• Mısır, Suriye, Kudüs, Irak, İran ve Azerbaycan fethedilmiştir.
• 634 yılında Sasaniler ile yapılan “Köprü Savaşı” kaybedilmiştir.
• 636 yılında Doğu Roma ile (Bizans) yapılan Yermuk Savaşı ile Suriye alındı. Ardından Amr bin As komutasındaki İslam orduları Filistin’e girerek Kudüs’ü kuşatmıştır. Hz.
• Ömer bizzat gelerek şehrin anahtarını almıştır.

• 636 yılında Sasaniler ile yapılan “Kadisiye Savaşı” sonucunda Irak, Müslümanların eline geçmiştir.
• 642 yılında yine Sasanilerle yapılan “Nihavent Savaşı” kazanılıp İran fethedilmiştir.
• 643 - 644 yıllarında ise Azerbaycan fethedilerek ilk defa Müslümanlar ve Türkler komşu olmuştur.
• Amr bin As komutasındaki İslam ordusu 640 - 641 yılları arasında Doğu Roma’yı yenerek Mısır’ı ele geçirdi ve Amr bin As Kahire yakınlarında Fustat şehrini kurdurmuştur.
• Hz. Ömer’in Halifelik Dönemi İslam Devleti’nin de teşkilatlandırıldığı dönem olmuştur. Bu dönemde;
• İslam ülkesinin sınırlarının genişlemesinden dolayı ülkeler illere ayrılarak her birinin başına valiler atanmıştır.
• Halktan alınan vergiler (zekât da dâhil) sistemli hâle getirilmiştir.
• Toplanan vergi ve ganimetler ile ilk defa devlet hazinesi anlamına gelen “Beyt’ül Mâl” kurulmuştur.
• İlk defa düzenli ordu ile ordugâh şehirler kurulmuştur.
• İlk defa askerî ikta sistemi kullanılmaya başlanmıştır.
• Merkezle taşra arasında ve ordunun arasında irtibatın ve haberleşmenin sağlanabilmesi amacıyla “askerî posta teşkilatı” kurulmuştur.
• Fethedilen yerlere Arabistan’dan aileler getirilerek (iskân) İslam’ın ve fethedilen yerlerin sürekliliği ve kalıcılığı sağlanmak istenmiştir.
• Adli makamlar kurularak mahkemeler oluşturularak illere kadılar tayin edilmiştir.
• Hicret yılı 622 esas alınarak ilk defa hicri takvim düzenlenmiştir.
• Eğitim - öğretime önem verilerek fethedilen yerlerde okullar açılmıştır.
• İslam’ın ilk eğitim kurumları Hz. Muhammed Zamanı’nda oluşturulmuştur.
• Medine’de bulunan Mescid-i Nebevi’nin bir bölümü eğitim ve öğretim için ayrılmıştır. Bu bölümde eğitim gören öğrencilere ise “Ashab-ı Suffa (Öğrenci Sahabe)” denilmiştir.

• Kudüs halkı kuşatma sonunda aman diledi; Hz. Ömer bizzat gelerek şehri Patrik Sophronios'tan teslim aldı ve Kudüs halkına can, mal, kilise ve ibadet güvencesi veren bir eman (ahidname) verdi.
• Sasanilere karşı Kadisiye (636), Celula (637) ve Nihavent (642) zaferleriyle Irak'ın fethi tamamlandı ve İran'ın kapıları açıldı.
• Mısır'ın fethi, Doğu Roma'nın önemli ticaret limanı İskenderiye'nin alınmasıyla (642) tamamlandı; böylece Kuzey Afrika'ya geçiş kolaylaştı.
• Fetihlerle artan gelirleri düzenlemek ve askerlerin maaşlarını kayda geçirmek için divan teşkilatı kuruldu.
• Hz. Ömer, illerde yargı ve vergi işlerini valilerin genel yönetiminden ayırarak doğrudan kendisine bağlı kadılar ve vergi toplayan âmiller gönderdi.
• Basra ve Küfe ordugâh şehir olarak kuruldu; ordu için cünd adı verilen askerî merkezler oluşturuldu. Askerlere maaş bağlanarak ordu ticaret ve tarımdan uzak tutuldu; kuşatmalarda mancınık yaygın biçimde kullanıldı.

• Hz. Ömer’in şehit edilmesinden sonra “şûra” adı verilen bir kurul tarafından halife seçilmiştir.
• Bu dönemin Suriye Valisi Muaviye tarafından Kıbrıs alınmıştır. (649)
• Müslümanlar bu dönemde Doğu Roma ile yaptıkları “Zatü’s-Savari Savaşı” adındaki deniz savaşını kazanmıştır. Bu Müslümanların ilk deniz zaferi olmuştur.
• Horasan fethedilmiş, Kafkasya’da Derbent üzerinden ilerleyen Müslümanlarla Hazar Türkleri arasında ilk defa savaş yapılmıştır.
• Kur’an-ı Kerim ilk defa çoğaltılarak Basra, Şam, Küfe ve Mısır gibi önemli İslam kentlerine gönderilmiştir.
• Bu dönemde Tunus da fethedilerek İslamiyet, Kuzey Afrika’nın yerlisi olan Berberiler arasında hızla yayılmaya başlamıştır.

• Suriye Valisi Muaviye ilk İslam donanmasını kurdu; bu donanmayla Kıbrıs alındı (649).
• Aynı donanma Doğu Roma'ya karşı Zatü's-Savari Savaşı'nı (655) kazandı; Bizans'ın Doğu Akdeniz'deki deniz üstünlüğü sarsıldı.
• 651'de son Sasani hükümdarının ölümüyle Sasani Devleti tamamen yıkıldı ve İran'ın tamamı İslam hâkimiyetine girdi.
• Fetihlerin sürmesiyle İslam Devleti, Dört Halife Dönemi'nin en geniş sınırlarına Hz. Osman döneminde ulaştı.

Hz. Osman’dan sonra halife seçilen Hz. Ali ilk iş olarak Hz.

Bu iki grup 656 yılında Basra yakınlarında karşılaştı ve Hz.

• Bu sırada Hz. Osman Zamanı’nda Şam valisi olan Muaviye de Hz. Osman’ın kanını gerekçe göstererek Hz. Ali’ye biat etmemiştir. (Muaviye’nin kendini halife ilan etmesi ise Sıffin’den sonraki Hakem Olayı’nın ardından olmuştur.)
• Hz. Ali ve Muaviye 657 yılında “Sıffin Savaşı”nda karşı karşıya geldiler. Savaşta Hz. Ali taraftarları üstünlük sağlamış, ancak savaş kesin bir sonuç alınmadan durmuştur.

• Hz. Osman'ın şehit edilmesinden sonra çıkan iç karışıklıklar nedeniyle Hz. Ali döneminde fetih hareketleri durdu.
• Cemel Vakası (656), Müslümanlar arasında yapılan ilk iç savaştır; bu savaşta Talha ve Zübeyr hayatını kaybetti.
• Muaviye, Hz. Osman'ın katillerinin kendisine teslim edilmesini şart koştu; bu yapılmadıkça Hz. Ali'ye biat etmeyeceğini bildirdi. Bu tavır Sıffin Savaşı'na (657) yol açtı.
• Sıffin'den sonra yaşanan Hakem Olayı ile Müslümanlar Hz. Ali taraftarları, Muaviye taraftarları ve Hariciler olarak üçe ayrıldı. Hz. Ali 661'de bir Harici tarafından şehit edildi ve Dört Halife Dönemi sona erdi. Bu gelişmelerin ayrıntıları Emeviler dersinde işlenir.