İnsanlığın İlk Dönemleri

İlk Çağ'ın Başlangıcı ve Mezopotamya Uygarlıkları

~31 dk okuma6 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 15-20

Genel Bakış

Tarih öncesi çağlar Taş ve Maden devirleri olarak ikiye ayrılır; ayrımda insanların kullandığı araç-gereçler esas alınmıştır.
Bereketli Hilal bölgesi (Mezopotamya, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Akdeniz) tarım devriminin ve yerleşik yaşamın ilk merkezidir.
Sümerler çivi yazısını bularak tarih çağlarını başlatmış, zigguratlar inşa etmiş, site şehir devletleri kurmuş ve ay yılı takvimini geliştirmiştir.
Sümer kralı Urukagina tarihin bilinen ilk yazılı kanunlarını yapmış ve özel mülkiyet hakkını koruma altına almıştır.
Babiller Kral Hammurabi döneminde Mezopotamya'nın büyük bölümünü birleştiren güçlü bir merkezî krallık kurmuş ve kısas esasına dayalı sert yazılı kanunlar hazırlamıştır.
Asurlular Anadolu'da ticaret kolonileri ve karum adı verilen pazarlar kurarak ticareti geliştirmiş, Anadolu'ya (Kültepe/Kaniş) yazıyı getirerek Anadolu'da tarih çağlarını başlatmıştır.

Sınav İpucuAYT Tarih-2 soru yaklaşımı

Kişi, kurum, tarih ve gelişmeleri tek tek ezberlemek yerine aynı başlık altında karşılaştır. Soruda verilen ipucunu kronoloji ve neden-sonuç bağıyla doğrula.

İçindekiler10 bölüm

İnsanlığın İlk Dönemleri

İlk Çağ Uygarlıkları (İnsanlığın İlk Dönemleri)

Bölüm 1 / 10 · Uygarlığın Doğuşu ve İlk Uygarlıklar

Tarih Öncesi Devirler

Yazının bulunmasından önce yaşanan döneme “Tarih Öncesi Devirler veya Çağlar” yazının bulunmasından sonraki döneme ise “Tarih Çağları” denilmiştir.

Tarih öncesi devirlerin bölümleri

Taş Devri: 1. Eski Taş (Paleolitik)
Taş Devri: 2. Orta Taş (Mezolitik)
Taş Devri: 3. Yeni Taş (Neolitik)
Maden Devri: 1. Bakır Devri (Kalkolitik)
Maden Devri: 2. Tunç Devri
Maden Devri: 3. Demir Devri

Bölüm 2 / 10

İlk Çağ (MÖ 3200 - MS 375)

İlk Çağ'ın özellikleri

Yazının icadından 375 Kavimler Göçü'ne kadar olan dönemi kapsar.
Devletler arasında kolonicilik (sömürgecilik) yaygındır.
Devletler ticaret yollarına sahip olmak için savaşmışlardır.
En önemli ticaret yolları İpek, Kürk, Kral ve Baharat yollarıdır.
Birçok devlet, şehir devleti şeklinde örgütlenmiştir.
Demokrasi ve hukuk anlayışı ilk defa bu dönemde ortaya çıkmıştır.

Orta Çağ (375 - 1453)

Kavimler Göçü'nden İstanbul'un Fethi'ne kadar olan dönemi kapsar.
Merkezî krallıklar yerine feodalite (derebeylik) rejimi egemen olmuştur.
Sınıflar arası mücadeleler yaşanmıştır.
İslam dünyasının üzerine Haçlı Seferleri düzenlenmiştir.
İngiltere ve Fransa arasında "Yüzyıl Savaşları" (1337 - 1453) yaşanmıştır.
Bilim ve eğitim, kilisenin kontrolünde olmuştur.
Skolastik düşünce yaygınlaşmıştır.

Yeni Çağ'ın sınırları

Yeni Çağ 1453 - 1789: İstanbul'un Fethi ile başlar, Fransız İhtilali ile sona erer.

Yeni Çağ (1453 - 1789)

İstanbul'un Fethi'nden Fransız İhtilali'ne kadar olan dönemi kapsar.
Topun kullanılması ile feodalite yerini tekrar merkezî krallıklara veya imparatorluklara bırakmıştır.
İslam dünyasında bulunan birçok buluşun Avrupa'ya geçmesiyle Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform hareketleri başlamıştır.
Skolastik düşünce sona ererken eğitim kilisenin kontrolünden çıkarılmıştır.
Birçok yeni kıtanın ve yolların bulunması sonucu eski ticaret yolları (İpek, Baharat) önemini kaybetmiştir.

Yakın Çağ (1789 - günümüz)

Fransız İhtilali'nden günümüze kadar olan dönemi kapsar.
Bu çağa girmeden kısa bir süre önce ABD kurulmuştur.
Fransız İhtilali ile dünyada ulusçuluk akımı başta olmak üzere birçok akım yayılmıştır.
İmparatorluklar parçalanarak yerlerine ulus devletler kurulmuştur.
1830 ve 1848 ihtilalleri yaşanmıştır.
I. ve II. Dünya savaşları yaşanmıştır.
II. Dünya Savaşı'ndan sonra ABD ve SSCB arasında rekabet artmıştır. (Soğuk Savaş Dönemi)
SSCB parçalanmıştır.

Bölüm 3 / 10 · Tarih Öncesi Çağlar

Taş Devri

Tarih öncesini nasıl öğreniyoruz?

Tarih öncesi çağlarda yazı yoktur; bu dönem aletler, kemikler, mağara resimleri, höyükler ve mezarlar gibi kalıntılarla incelenir.
Tarih öncesi çağları incelemede en önemli yardımcı bilim arkeolojidir.
Devirler, araç-gereçlerin yapıldığı malzemeye (taş, maden) göre adlandırılır.
Tarih öncesi devirler her yerde aynı anda yaşanmamıştır: bazı toplumlar taş aletler kullanırken bazıları madenleri işleyebilmiştir.

Dikkat

Tarihler kaynaklara göre değişir

Tarih öncesi devirlerin başlangıç ve bitiş tarihleri kaynaklarda farklı verilir. Örneğin Mezolitik için MÖ 12.000 - 10.000 ya da MÖ 10.000 - 8.000, Neolitik için MÖ 10.000 ya da MÖ 8.000 başlangıcı kullanılır. Yazının icadı da MÖ 3500 ile MÖ 3200 arasında gösterilir; güncel ders kitapları yaklaşık MÖ 3200'ü esas alır.

Sınavda kesin yıldan çok devirlerin sırası ve özellikleri sorulur: Paleolitik → Mezolitik → Neolitik → Bakır → Tunç → Demir.

Bölüm 4 / 10 · Eski (Yontma) Taş

Paleolitik Devir

Paleolitik Devir (MÖ 600.000 - 10.000)

İnsanlık tarihinin en uzun dönemidir.
İnsan yaşantısının tamamen doğaya bağlı kaldığı, avcılık ve toplayıcılığın olduğu zamandır.
İnsanlar mağara ve kaya kovuklarında yaşayarak soğuktan korunmuşlardır.
Bu dönemin insanları genellikle doğada bulunan çakmak taşları ile obsidiyen adı verilen volkanik camları yontarak kesici, delici ve kazıcı aletler yapmışlardır.
Dönemin sonlarına doğru ateş, insanlar tarafından kontrol altına alınmıştır.

Paleolitik: göçebe yaşam ve mağara sanatı

İnsanlar besin bulmak için sürekli yer değiştirmiş, göçebe yaşamıştır; üretim yoktur, tüketici bir yaşam tarzı hâkimdir.
İnsanlar küçük gruplar hâlinde yaşamış; avlanma, toplama ve korunma için iş birliği yapmıştır.
Taştan kaba aletlerin yanında hayvan kemiklerinden de araçlar yapılmıştır.
Mağara duvarlarına av sahneleri ve hayvan figürleri çizilmiştir. Bu resimler insanın kendini ifade ettiğini, sanat duygusunun ve kültürel aktarımın başladığını gösterir (Altamira, Laskö).
Antalya'daki Öküzini Mağarası da Anadolu'nun önemli Paleolitik merkezlerindendir.

Bölüm 5 / 10 · Orta Taş

Mezolitik Devir

Mezolitik Devir (MÖ 10.000 - 8.000)

Bu dönemde yaşayan insanlar da aynı Eski Taş Dönemi'nde olduğu gibi hayatlarını avcılık ve toplayıcılıkla sürdürmüşlerdir.
Buzulların erimeye başlaması ile iklimler normale dönmeye başlamıştır.
"Mikrolit" adı verilen ve günlük yaşamda kullanılan küçük araç - gereçler kullanılmaya başlanmıştır.

Mezolitik: geçiş dönemi

Mezolitik, Paleolitik ile Neolitik arasında bir geçiş dönemidir; avcı-toplayıcı yaşam büyük ölçüde sürmüştür.
Avcılıkta uzmanlaşma artmış, kullanılan araçlar Paleolitik'e göre gelişmiştir.
Mikrolitler çakmak taşı ve obsidiyenden yapılmış küçük, geometrik biçimli taş aletlerdir ve dönemin karakterini yansıtır.
Köpek, insanlık tarihinde evcilleştirilen ilk hayvan kabul edilir ve bu dönemde evcilleştirildiği düşünülür. Koyun, keçi ve sığır gibi besin amaçlı hayvanlar ise Neolitik'te evcilleştirilmiştir.
Antalya'daki Öküzini ve Beldibi, Göller Yöresi'ndeki Baradiz, Samsun'daki Tekkeköy mağaraları Anadolu'daki önemli Mezolitik merkezlerdir.

Bölüm 6 / 10 · Cilalı Taş

Neolitik Devir

Neolitik Devir (MÖ 8.000 - 5.500)

Havaların ısınması ve mevsim geçişlerinin normalleşmesi ile insanlar göl, ırmak ve akarsu kıyılarına yerleşmişlerdir.
Bu dönemde insanlar ilk defa toprağı işleyerek tarımsal üretime geçmişlerdir.
İlk defa evler yapılarak köyler oluşturulmuştur.
İnsanlar yiyecek ve içeceklerini korumak için çanak, çömlek ve küp yapmışlardır.
Tarımda, üretim ve tüketimde kullanabilmek için bazı hayvanlar evcilleştirilmiştir.
Bazı bitki liflerinden elbise dikilmiştir.

Tarım Devrimi nasıl ve neden başladı?

Son Buzul Çağı'nın sona ermesiyle dünya ısınmış, bazı bölgeler yaşamaya ve tarıma daha uygun hâle gelmiştir.
İnsanlar topladıkları tahılların tohumlarını ayırmayı ve bu tohumların toprağa ekilince yeniden ürün verdiğini öğrenmiştir. Böylece besini doğadan toplamak yerine üretmeye başlamışlardır.
Fırat, Dicle, Sarı Irmak, Gök Irmak, İndus ve Ganj gibi nehirlerin çevresindeki alüvyonlu ve sulak topraklar tarıma elverişli ortam sağlamıştır.
Nüfus artışı ve doğal kaynakların azalması insanları yeni ve güvenilir besin kaynaklarına yöneltmiştir.
Tarım; ekim, sulama, hasat ve depolama için birlikte çalışmayı gerektirdiğinden toplu yerleşimler, köyler ve ilk şehirler kurulmuştur.

Tarım Devrimi'nin başladığı bölgeler

Bölge	Yaklaşık tarih	Öne çıkan ürünler	Ayırt edici bilgi
Mezopotamya (Bereketli Hilal)	MÖ 10.000	Buğday, arpa, mercimek, bezelye	Tahılın ilk evcilleştirildiği bölgedir; yazları kurak geçtiği için sulamaya ihtiyaç duyulmuştur.
Güneydoğu / Doğu Asya	MÖ 8.000	Pirinç, darı, soya fasulyesi	Çin'de Gök Irmak (Yangtze) çevresinde muson yağışlarının sağladığı su ile pirinç, Sarı Irmak çevresindeki verimli lös topraklarda ise darı tarımı gelişmiştir.
Orta Amerika	MÖ 7.000	Mısır, fasulye, bal kabağı	Teosinte adlı yabani bitki evcilleştirilerek mısır elde edilmiştir.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: Tarım tek merkezden yayılmadı

Tarım Devrimi'nin farklı coğrafyalarda birbirinden bağımsız ortaya çıktığı kabul edilir: Mezopotamya'da buğday, Asya'da pirinç, Orta Amerika'da mısır öne çıkar. Farklı ürünler, iklim ve coğrafyanın üretimi belirlediğine kanıt gösterilebilir.

Bereketli Hilal tarımın en erken başladığı yerdir; ancak "tarım bütün dünyaya yalnızca Mezopotamya'dan yayılmıştır" yargısı yanlıştır.

Tarım Devrimi öncesi ve sonrası

Alan	Öncesi	Sonrası
Yaşam biçimi	Göçebe yaşam	Yerleşik yaşam
Ekonomi	Avcılık ve toplayıcılık (tüketici)	Tarım ve hayvancılık (üretici)
Yerleşme	Mağara, kaya sığınağı, geçici barınak	Köy, kasaba, şehir
Beslenme	Doğadan hazır besin toplama	Besin üretme ve depolama
Nüfus	Az ve dağınık	Hızlı nüfus artışı
Mülkiyet	Taşınabilir eşyalar	Toprak, ev ve ürün üzerinde özel mülkiyet
Ticaret	Sınırlı değiş tokuş	Takas ve pazarlar
Toplum ve yönetim	Küçük, sade gruplar	İş bölümü, uzmanlaşma, sosyal sınıflar, şehir devletleri ve devlet

Artı ürün, iş bölümü ve devlete giden yol

Mezopotamya'da yazlar kurak geçtiği için sulama kanalları açılmış; bu işi yönetecek bir organizasyon gerekmiştir. Sulama sayesinde yüksek verim alınmış ve artı ürün (ihtiyaçtan fazla ürün) ortaya çıkmıştır.
Artı ürünün depolanması, korunması ve vergilendirilmesi tarım dışı iş kollarını doğurmuştur: zanaatkârlar, tüccarlar, askerler, din adamları ve yöneticiler.
Köylerde farklı ürünler komşularla değiştirilmiş; bu değiş tokuş takas ekonomisine, buluşma yerleri de pazarlara dönüşmüştür.
Şehirlerde yöneticiler, din adamları, askerler, çiftçiler ve tüccarlardan oluşan sosyal tabakalar oluşmuş; bunlar arasında bütünlüğü sağlayan devlet ortaya çıkmıştır.
Tarım Devrimi'nin olumsuz sonuçları da vardır: toprak ve su için çatışmalar artmış, toplumsal eşitsizlik ve özel mülkiyet kavgaları başlamış, savaşlar daha örgütlü hâle gelmiştir.

Bu devirleri aydınlatan merkezler

Paleolitik (Dünya): İspanya'da Altamira Mağarası, Fransa'da Laskö (Lascaux) Mağarası
Paleolitik (Türkiye): Antalya'da Karain, Beldibi ve Belbaşı mağaraları; İstanbul'da Yarımburgaz Mağarası
Mezolitik (Dünya): Tacikistan'da Kuldara Bölgesi
Mezolitik (Türkiye): Antalya'da Beldibi, Ankara'da Macunçay, Göller Yöresi'nde Baradiz, Samsun'da Tekkeköy mağaraları
Neolitik (Dünya): İran, Suriye ve Mezopotamya

Neolitik Devir'in Türkiye'deki merkezleri

Konya; Çatalhöyük
Diyarbakır; Çayönü
Gaziantep; Sakçagözü
Malatya; Cafer Höyük
Burdur; Hacılar
Aksaray; Aşıklı Höyük

İnsanlığın İlk Dönemleri

Anadolu'da tarih öncesi çağları aydınlatan bazı merkezler ile ilgili önemli bilgiler:

1. Yarımburgaz Mağarası (İstanbul): Günümüzden 270 bin - 390 bin yıl öncesinde ilk insanların yerleştiği tespit edilmiştir.

2. Karain Mağarası (Antalya): Anadolu'da insana dair en eski kemik kalıntıları tespit edilmiştir.

3. Çayönü (Diyarbakır): Türkiye ve Güneydoğu Avrupa'da kurulan ilk köy yerleşim yeridir.

4. Çatalhöyük (Konya): İnsanlık tarihinin ilk şehir yerleşim yeridir.

Konya, Ilgın Dursunlu fosil yatakları Anadolu’da insan varlığına ilişkin kalıntıların ele geçirildiği en eski buluntu yeridir.

Çatalhöyük ve Çayönü yakından

Çatalhöyük (Konya, Çumra) yaklaşık MÖ 7000'e tarihlenir ve UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.
Çatalhöyük'te evler bitişik yapılmış, sokak neredeyse yoktur; evlere damdaki açıklıktan merdivenle girilmiştir.
Evlerde bir ana oda ve yiyecek deposu olarak kullanılan bir yan oda bulunur; ölüler evlerin tabanının altına gömülmüştür. Duvarlar resimlerle süslenmiştir.
Çatalhöyük insanları buğday ve arpa gibi tahıllarla mercimek ve bezelye gibi baklagiller ekmiş, keçi ve koyun beslemiş; avcılığı da sürdürmüştür. Verimli toprağı ana gibi gördükleri için bereket tanrıçası heykelcikleri yapmışlardır.
Çayönü (Diyarbakır, Ergani), Halet Çambel ve Robert J. Braidwood'un kazılarıyla tanınır; yerleşik köy yaşamının ve tahıl üretiminin en erken örneklerindendir.

Önemli Not

Tarih öncesi çağlar taş, tunç ve demir olarak “Üç Çağ Sistemi” şeklinde ilk defa C. J. Thomsen tarafından 1836 yılında sıralanmıştır. 1865’te ise J. Lubbock bunları Eski ve Yeni Taş olarak yeniden ele almıştır.

Diyarbakır’da bulunan Çayönü Höyüğü ile Malatya’da bulunan Cafer Höyük’te dünyanın en eski buğday türlerinden biri olan “Emmer evcil buğdayı” bulunmuştur. Yine MÖ 8.500’lerde Şanlıurfa ve Diyarbakır çevresinde buğday tarımının yapılmış olması, tahılın ana vatanının Anadolu olduğunu ortaya koymuştur.

Bölüm 7 / 10

Göbeklitepe Önemi ve Özellikleri

Şanlıurfa'nın 18 km kuzeydoğusunda, Örencik köyü yakınlarındadır.
1995 yılında arkeolog Klaus Schmidt (Kılaus Şimit) tarafından başlayan kazılar ile ortaya çıkarılmıştır.
Günümüze kadar keşfedilen en erken tarihli dinî mimari yapıdır.
Merkezde ikiz (T) şeklinde dikili taş ile onu çevreleyen taş ve duvarlardan oluşmaktadır.
Merkezdeki dikili taşlar 5 - 5,5 metreye, çevredekiler 3 - 4 metreye kadar uzunluktadır; taş ocağında yarım kalmış, 7 metreyi aşan bir dikili taşın ağırlığı ise yaklaşık 50 ton olarak tahmin edilmektedir.

Sınav İpucu

Göbeklitepe neden şaşırttı?

Göbeklitepe yaklaşık 11.500 - 12.000 yıl önceye (MÖ 9600'ler) tarihlenir ve 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir. T biçimli dikili taşların üzerinde yaban hayvanı kabartmaları bulunur.

Yapının, tarıma ve yerleşik hayata tam geçilmeden avcı-toplayıcı topluluklarca inşa edildiği kabul edilir. Bu durum inancın insanları büyük ortak işler için bir araya getirebildiğine ve büyük bir iş gücünün örgütlendiğine kanıt gösterilebilir.

Bölüm 8 / 10 · Maden Devri

Maden Devri: Bakır Çağı

Bakır Çağı (Maden Devri: MÖ 5.500 - 1.200)

İnsanların buldukları ve kullandıkları ilk madendir.
Bakır tabiatta çokça bulunması ve kolay işlenir olmasından dolayı işlenen ilk maden olmuştur.
Bu dönemde bakırdan silah, kap kacak ve bereketi simgeleyen madenî heykelcikler yapılmıştır.
Altın ve gümüş madenleri bulunsa dahi işlenmesi zor ve bakıra göre daha az olmasından dolayı genellikle süs eşyası olarak kullanılmıştır.
"Kalkolitik Dönem" (Bakırtaş) olarak da bilinen bu dönemi Türkiye'de aydınlatan merkezler arasında Çorum Alacahöyük, Samsun İkiztepe, Denizli Beycesultan, Çanakkale Kumtepe ve Truva bulunmaktadır.

Bölüm 9 / 10

Maden Devri: Tunç Çağı

Tunç Çağı: önemli maddeler

Tunç madeni, bakır ile kalayın karıştırılmasıyla bulunmuştur.
Bakıra göre daha sert bir madendir.
İnsanlar bu madenle daha önce yaptıkları silahları daha da sağlamlaştırmışlardır.
Bu dönemde site adı verilen ilk şehir devletleri kurulmuştur.
(Örnek; Mezopotamya'da Sümer ve Akad; Anadolu'da Hitit Devleti gibi devletler ortaya çıkmıştır.)
Anadolu'ya yazı ilk defa Asurlular tarafından ticaret vasıtasıyla bu dönemde getirilmiştir.
Ankara Ahlatlıbel ve Kayseri Kültepe bu dönemi aydınlatan önemli merkezlerdir.

Bölüm 10 / 10

Maden Devri: Demir Çağı

Demir Çağı: önemli maddeler

Bakır ve tunca göre çok daha sert ve dayanıklı bir maden olan demir bulunmuştur.
Bu dönemde üretim artarken, silah yapım teknikleri ve ticaret gelişmiştir.
Büyük devletler ve imparatorluklar kurulmaya başlanmıştır.
Şehirlerin etrafı surlarla çevrilerek düşman tehlikelerine karşı önlem alınmıştır.
Bu dönemde Anadolu'da Geç Hitit beylikleri, Frigler, Urartular ve Lidyalılar bulunmaktadır.

Maden çağlarını karşılaştır

Dönem	Temel özellik	Sonuç
Bakır (Kalkolitik) Çağ	İnsanın işlediği ilk madendir; kolay işlenir ama yumuşak ve dayanıksızdır.	Silah, kap kacak ve bereketi simgeleyen madenî heykelcikler yapılmıştır.
Tunç Çağı	Bakır ile kalayın karışımıdır; bakırdan daha serttir.	Silahlar sağlamlaşmış, site adı verilen ilk şehir devletleri kurulmuştur.
Demir Çağı	Bakır ve tunçtan çok daha sert ve dayanıklıdır.	Üretim artmış, büyük devletler ve imparatorluklar kurulmuş, şehirler surlarla çevrilmiştir.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: Maden Devri yazıyla bitmez

Maden Devri tarih öncesinde başlamış, yazının icadından sonra da sürmüştür. Bu yüzden Tunç ve Demir çağları tarih çağlarıyla iç içedir: Anadolu'da Tunç Çağı yaşanırken Asurlular yazıyı Anadolu'ya getirmiştir.

Her toplum sırayla taş, tunç ve demir denilen sırayı takip etmemiştir. Bu durumun temel sebebi ileride yaşayan (Örnek Demir Çağı’nda) bir medeniyet ticaret, savaş veya göç yoluyla geride yaşayan (Örnek Bakır Çağı’nda) bir medeniyeti etkileyerek kendi seviyelerine getirmelerinden kaynaklanmaktadır. (Örnek; Anadolu’da Tunç Çağı yaşanırken yazıya geçerek tarihî çağlara geçen Asurluların Kayseri’ye gelerek Anadolu’ya yazıyı getirmeleri gibi.)

Yazının icadı: neden ve sonuçları

Tarım Devrimi'yle ortaya çıkan artı ürünün depolanması, dağıtılması, vergilendirilmesi ve kayıt altına alınması gerekmiştir. Bu ihtiyaç yazının icadının en önemli sebeplerindendir.
Yazıyı yaklaşık MÖ 3200'de Mezopotamya'da Sümerler icat etmiştir; ilk işaretler resim biçiminde (piktografik) olup zamanla çivi biçimini almıştır.
Yazının icadıyla tarih öncesi çağlar sona ermiş, tarih çağları başlamıştır.
Bilgi kalıcı hâle gelmiş; yönetim, vergi, ticaret ve hukuk kayıt altına alınmış, birikim gelecek nesillere aktarılabilmiştir.

Akılda Kalsın

Zinciri ezberle: tarımdan devlete

Tarım → yerleşik hayat → artı ürün → özel mülkiyet ve iş bölümü → takas ve pazar → sosyal sınıflar → kayıt ihtiyacı ve yazı → şehir devleti ve devlet.

İnsanlığın İlk Dönemleri

İlk Çağ Uygarlıkları (İnsanlığın İlk Dönemleri)

İlk Çağ yazının bulunduğu yaklaşık MÖ 3.500 - 3.200 yılları ile 375 Kavimler Göçü arasında geçen zamandır. Bu zamanda kolonicilik faaliyetleri, ticari faaliyetlerin yoğunlaşması, büyük göç dalgaları, yeni ticaret yollarının yapılması, çok tanrılı dinlere inanış, demokratik yönetim anlayışları, özgür düşünce ortamının getirdiği bilimsel çalışmalar ve önce site şehir devletleri ardından ise merkezî krallıkların egemen olduğu devlet yapıları görülmüştür.

Persler Elam
Babil
Asur
Asur
Sümer
Arabistan
Fenike
Kıbrıs
Akdeniz
Kilikya
Hititler

Mezopotamya uygarlığı

Ur Zigguratı'nın basamaklı yapısı — Ur Zigguratı (Irak)Görsel: Tla2006 at English Wikipedia · Kamu malı · Wikimedia Commons

Sinop Trabzon Gordion Çatalhöyük Hacılar Antakya Kudüs Malatya Kargamış Halep Çayönü Ninova Nemrut Assur Nippur Kish Ubeyd

Karadeniz
Urartu
Hazar
Denizi

Mezopotamya; Fırat ve Dicle ırmakları arasında yer alan ve oldukça verimli arazilere sahip bir tarım havzasıdır. Anadolu, Arabistan, Suriye, İran, Hindistan ve Türkistan’da kurulan uygarlıkların kesişme noktasıdır. Bu bölgede İlk Çağ’da kurulan medeniyetler ise şunlardır:

Mezopotamya neden uygarlık beşiği oldu?

Mezopotamya adı Eski Yunancada "iki nehir arası" anlamına gelir; Zagros Dağları, Toros etekleri ve Suriye Çölü arasında Fırat ile Dicle'nin suladığı toprakları kapsar.
Bereketli Hilal'in bir parçasıdır; yerleşik hayata ilk geçilen yerlerdendir.
Yazları kurak geçtiği için sulama kanalları açılmış, bu iş ortak çalışma ve güçlü bir yönetim organizasyonu gerektirmiştir.
Verimli toprakları ve ticaret yolları üzerindeki konumu birçok uygarlığı bölgeye çekmiştir: Sümer, Akad, Babil, Asur ve Elam.
Çevresinde doğal savunma engellerinin az olması bölgeyi istilalara açık bırakmış, egemenlik sık sık el değiştirmiştir.
Bölgede taş ve ağaç az olduğundan yapılarda kerpiç kullanılmıştır; kerpiç dayanıksız olduğu için eserlerin çoğu günümüze ulaşmamıştır.

Sümerler (MÖ 4.000 - MÖ 2.350)

Çivi yazısıyla yazılmış Sümer taş tableti — Çivi yazılı Sümer tableti (Louvre Müzesi)Görsel: Gary Todd · CC0 · Wikimedia Commons

Mezopotamya’da kurulan ilk şehir devletidir.
En önemli şehirleri Ur, Uruk (Erek), Kiş, Lagaş ve Nippur’dur.
Şehir devletlerinin her birine “Site” adı vermişlerdir.
Site denilen bu şehir devletlerinin başında “patesi ve ensi” adı verilen krallar bulunmuştur.
Bu krallar orduya başkomutanlık, dinî törenlerde ise başrahiplik yapmışlardır.
Ziggurat adı verilen piramide benzeyen bir çeşit tapınak yapmışlardır.
Zigguratlar sadece tapınak olarak değil tahıl ambarı, gözlemevi ve okul olarak da kullanılmıştır. Bu durum astronominin, yazının, eğitimin ve kültürün gelişiminde etkili olmuştur. Ayrıca Sümerlerde okullara “Tablet Evi” denilmiştir.

Sümerlerde yönetim ve ordu

Sümerler Basra Körfezi'nin kuzeyinde, Güney Mezopotamya'da yaşamıştır. Uruk, Ur, Kiş, Umma, Nippur, Lagaş, Eridu, İsin ve Larsa önemli kentleridir.
Her büyük şehir bağımsız bir krallık gibi örgütlenmiştir; aralarında siyasi birlik yoktur.
Ensi veya patesi denen rahip-krallar yönetimin yanında başrahip, başkomutan ve başyargıç yetkilerini de elinde tutmuştur. Yönetim teokratik monarşidir; egemenliğin kaynağı tanrılar kabul edilmiştir.
Kentler sınır anlaşmazlıkları yüzünden sık sık savaşmış; bu yüzden şehirler surlarla çevrilmiş ve düzenli askerî birlikler kurulmuştur.
Sümer ordusu piyadeler ile savaş arabalı birliklerden oluşmuştur; ok, yay, mızrak, balta, kalkan ve miğfer kullanılmıştır. Askerlerin üniformaya benzer kıyafetler giyip aynı tür silahlar kullanması orduda düzen ve disiplini gösterir.
Akad Kralı Sargon, Uruk Kralı Lugalzagesi'yi yenince Sümerler siyasi güçlerini kaybetmiş; ancak kültürleri Mezopotamya'da uzun süre yaşamıştır.

Sümerlerin bilim ve kültür mirası

Yazıyı kil tabletlere yazmışlardır; yazı devlet işleri, ticaret, edebiyat ve kayıt tutmada kullanılmıştır.
Altmışlık (60 tabanlı) sayı sistemini kullanmışlardır; saatin 60 dakikaya, dairenin 360 dereceye bölünmesi bu sisteme dayanır.
Matematik ve geometri gelişmiş; arazi ölçümlerinde çarpma, bölme ve karekök işlemleri kullanılmıştır.
Zigguratlarda gök cisimlerini gözlemleyerek astronomiyi geliştirmiş ve Ay yılı esaslı takvimi oluşturmuşlardır.
Mezopotamya uygarlıklarının temelini Sümerler atmıştır; Akad, Babil ve Asur Sümer kültürünü örnek alıp sürdürmüştür.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: Ziggurat tek işlevli değildir

Ziggurat aynı anda ibadet yeri, okul (Tablet Evi), arşiv, tahıl deposu, gözlemevi (rasathane) ve ürünlerin toplanıp dağıtıldığı bir ekonomik merkezdir.

Bu yüzden zigguratlarla ilgili bir metinden "din, ekonomi, eğitim ve bilim iç içe geçmiştir" yargısına ulaşılabilir.

Dikkat

Karıştırma

Tarihte yazıyı bulan ilk devlettir. Çivi yazısını kullanmışlardır. Sümerler “piktografik yazı”yı bulmuşlardır.

MÖ 2.375’te Lagaş Kralı Urukagina tarafından tarihte bilinen ilk yazılı kanun yapılmıştır.

Tarihte ilk defa Ay yılı esaslı takvimi bulmuşlardır.

Gılgamış, Tufan ve Yaradılış destanlarını oluşturmuşlardır.

Urukagina reformlarının amaçları

Amaç	Açıklama
Halkı korumak	Memur, rahip ve güçlü kişilerin halka baskısını önlemek
Haksız vergileri kaldırmak	Vergi toplamadaki keyfî uygulamaları azaltmak
Özel mülkiyeti korumak	Halkın malına zorla el konulmasını engellemek
Güçsüzleri korumak	Dul ve yetimlerin haksızlığa uğramasını önlemek
Toplumsal düzeni sağlamak	Hırsızlık, öldürme ve baskıya karşı düzenlemeler yapmak

Mezopotamya hukukunun ortak özellikleri

Kralın ülkeyi tanrılar adına yönettiğine inanıldığı için hukukun kaynağı dindir.
Kanunlarda genellikle kısas (kısasa kısas) anlayışı esas alınmıştır; ancak bazı durumlarda ceza maddi ödemeye çevrilebilmiştir.
Özel mülkiyet, aile, miras, ticaret, can güvenliği ve devlete karşı sorumluluklar düzenlenmiştir.
Kurallar herkes için eşit değildir: cezalar kişinin toplumsal sınıfına göre değişmiş, kanunlar çoğunlukla erkeklerin lehine hazırlanmıştır. Yine de kimi durumlarda kadın hakları da gözetilmiştir.

Babiller (Amurlular) (MÖ 2.100 - MÖ 539)

Hammurabi Kanunları'nın yazılı olduğu bazalt dikilitaş — Hammurabi Kanunları dikilitaşı (Louvre Müzesi)Görsel: Rmashhadi · Kamu malı · Wikimedia Commons

Babil'in Asma BahçeleriGörsel: Kaynak ders kitabı · Yayınevi izniyle

Babil KulesiGörsel: Kaynak ders kitabı · Yayınevi izniyle

MÖ III. binyılın sonlarında Arabistan’dan Filistin ve Suriye’ye göç eden Amurlular tarafından kurulmuştur. Başkenti Babil’dir.
En önemli ve bilinen hükümdarı Hammurabi’dir.
Hammurabi gücünü ordudan alan mutlak krallık anlayışını getirmiştir.
Kendini “Adaletin Kralı” olarak gören Hammurabi, Sümer ve Akad kanunlarını zamanın ihtiyaçlarına göre düzenleyerek ceza, miras, aile, mülkiyet ve ticaret alanlarında dönemin en gelişmiş ve “dişe diş, göze göz” şeklinde değerlendirilen ve suçu işleyene aynı ağırlıkta cezayı içeren kanunlar yapmıştır.
MÖ 587 yılında Babillere en parlak dönemi yaşatan II. Nabukadnezar, Kudüs’te bulunan Yahudi Krallığı’nı tahrip ederek nüfusun büyük bir kısmını sürgün etmiştir.
Bir dönem dünyanın değişmeyen yedi harikasından biri olan “Babil’in Asma Bahçeleri” ile Babil Kulesi yaptıkları en güzel sanat eserleridir.
Tarihte iki kez kurulan Babillerin birincisine Hititler, ikincisine ise Persler son vermiştir.
Babil'in Asma Bahçeleri Babil Kulesi

Hammurabi Kanunları yakından

Hammurabi MÖ 1792 - 1750 yılları arasında hüküm sürmüş, Mezopotamya'nın büyük bölümünü Babil merkezli olarak birleştirmiştir.
Hammurabi Kanunları 282 maddeden oluşur ve bazalt bir dikilitaşa çivi yazısıyla yazılmıştır.
Kanunlar Sümer kanunlarından esinlenerek hazırlanmıştır; ticaret, mülkiyet, aile, borç, ceza ve yargılama gibi alanları düzenler.
Kanunlara uymayanlar çok ağır şekilde cezalandırılmış, böylece kralın otoritesi ve toplumsal düzen güçlendirilmiştir.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: İlk yazılı kanun Hammurabi'nin değil

Tarihte bilinen ilk yazılı kanunlar Sümerlerde Lagaş Kralı Urukagina'ya aittir. Hammurabi Kanunları ilk değil, dönemin en kapsamlı ve en ünlü kanunlarıdır; önceki Sümer ve Akad kanunlarından yararlanılmıştır.

"Hammurabi Kanunları toplumsal sınıflar arasında eşitlik sağlamıştır" ifadesi yanlıştır; cezalar kişinin sınıfına göre değişmiştir.

Babil'in iki dönemi

MÖ 1792-1750Hammurabi döneminde Babil, Mezopotamya'nın en güçlü devleti olmuş ve Hammurabi Kanunları hazırlanmıştır.
MÖ 1595Hititlerin Babil'i yağmalamasıyla Birinci Babil Devleti sona ermiştir.
MÖ 612Yeniden güçlenen Babilliler, Medlerle birlikte Asur başkenti Ninova'yı ele geçirmiştir.
MÖ 587II. Nabukadnezar, Kudüs'teki Yahudi Krallığı'nı tahrip etmiş ve nüfusun büyük bölümünü sürgün etmiştir.
MÖ 539Pers Kralı Kirus Babil'i alarak ikinci Babil Devleti'ne son vermiştir.

Asurlular (MÖ 2000 - MÖ 609)

Sami kavimlerinden biridir. Başkentleri Ninova’dır.
En güçlü zamanlarını Kral Asurbanipal Zamanı’nda yaşamışlardır. Elam, Suriye, Filistin ve Mısır’ı içine alan büyük bir imparatorluk kurmuşlardır.
Anadolu’da Kültepe, Alişar ve Boğazköy’de ticaret kolonileri ve karum adı verilen pazarlar kurmuşlardır. Bu ticari ilişki sayesinde Anadolu’yu yazı ile tanıştırmışlardır. (Kültepe Kaniş Tabletleri)
Ticareti canlandırmak için Kral Yolu’nu kullanırlarken ticareti korumak için de kanunlar çıkarmışlardır.
Çivi yazısı kullanan Asurlular ülkede yazılmış tüm eserleri toplayarak başkentleri Ninova’da tarihin bilinen ilk kütüphanesini kurmuşlardır.
Asurluların MÖ 1950 - 1750 yılları arasında Anadolu’da sürdürdükleri ticari faaliyetlere Koloni Devri veya diğer adıyla “Asur Ticaret Kolonileri Çağı” denilmiştir.

Asurlular: güç, sanat ve yıkılış

Asurlular adlarını baş tanrıları Assur (Aşşur) ve onun adını taşıyan Assur kentinden alır. Kuzey Mezopotamya'da (Kuzey Irak) MÖ 21. yüzyılda kent devleti olarak ortaya çıkmışlardır.
Savaş ve diplomasiyi birlikte kullanarak dönemin en güçlü imparatorluğuna dönüşmüşlerdir. Kral, tanrı Assur'un yeryüzündeki temsilcisi ve en yüksek din adamı sayılmıştır.
Saray duvarlarındaki rölyefler Asur'un askerî gücünü ve sert yönetimini yansıtır. Assur, Nimrud, Korsabad ve Ninova önemli merkezleridir.
Saray ve kent kapılarına lamassu denen insan başlı, kanatlı, boğa veya aslan gövdeli koruyucu heykeller dikmişlerdir; bunlar kralın gücünü ve tanrısal korumayı simgeler.
Astronomi ve tıpta ilerlemiş, bilgilerini kil tabletlere kaydetmişlerdir. Asurbanipal'in Ninova'daki kütüphanesinde yaklaşık 30.000 kil tablet bulunduğu kabul edilir.
MÖ 612'de Med ve Babil saldırılarıyla başkent Ninova düşmüş; Asur'un son direnişi MÖ 609'da sona ermiştir.

Dikkat

Karıştırma: Ticaret kolonisi işgal değildir

Asurlular Anadolu'ya ordu ile değil ticaret için gelmiştir. Kültepe, Alişar ve Boğazköy'deki karumlar pazar ve ticaret merkezleridir; Asurlular Anadolu'da siyasi birlik kurmamıştır.

Anadolu'yu yazıyla tanıştıran Asurlu tüccarlardır; yazı Anadolu'da bulunmamış, Mezopotamya'dan gelmiştir.

Akadlar (MÖ 2350 - MÖ 2150)

Sami kökenli bir toplum olan Akadlar, Kral Sargon Dönemi’nde devlet hâline gelerek tüm Mezopotamya’yı ele geçirmişlerdir. Başkentleri Agade’dir.
Tarihin bilinen ilk düzenli ordusunu meydana getirip yine tarihin bilinen ilk imparatorluğunu kurmuşlardır.
Sümerlerden etkilenen Akadlar bu devlete ait özellikleri Ön Asya’da yaymışlardır.
MÖ 2150’de Gutlar tarafından ortadan kaldırılmışlardır.

Akadlar: şehir devletinden imparatorluğa

Akadlar bugünkü Bağdat'ın güneyinde kurulmuştur. Kral Sargon, Uruk Kralı Lugalzagesi'yi yenerek Sümer kentlerini egemenliği altına almıştır.
Akadlarla şehir devleti modelinden, farklı halkları yöneten çok uluslu büyük devlet (imparatorluk) modeline geçilmiştir.
Akad kralları "dünya hâkimi", "dört yönün kralı" gibi unvanlar kullanmıştır. Yönetim mutlak monarşidir; kralın otoritesi askerî güce dayanır.
Akadlar ilk daimî (sürekli) orduyu kurmuştur; ordu piyade ve savaş arabalı birliklerden oluşur ve hızlı hareket edebilir.
Sargon ve torunu Naram-Sin uzak bölgelere, Anadolu'ya da seferler düzenlemiştir. Bu seferlere ait kayıtlar Anadolu hakkındaki ilk yazılı bilgiler arasında kabul edilir.
Ordunun ihtiyaçlarını karşılayacak düzenli bir sistem kurulamamış, farklı din ve kökenden halklar sık sık isyan etmiştir. Zayıflayan devleti Zagros Dağları'ndan gelen Gutlar (Gutiler) yıkmıştır.

Sınav İpucu

ÖSYM dikkat: Anadolu hakkında mı, Anadolu'da mı?

Anadolu HAKKINDAKİ ilk yazılı bilgiler, Akad kralları Sargon ve Naram-Sin'in Anadolu seferlerine ait Mezopotamya kayıtlarıdır.

Anadolu'DA tarih çağlarını başlatan yazılı belgeler ise Asurlu tüccarlara ait Kültepe (Kaniş) tabletleridir.

Elamlar (MÖ 3000 - MÖ 640)

Sümer egemenliğine son vererek kuruldular. Başlarda şehir devletleri şeklinde daha sonra ise Sus Sitesi prensinin diğer site devletlerini de egemenliği altına almasıyla başkenti Sus olan Elam Krallığı kurulmuştur.
Asurlular tarafından yıkılmışlardır.

Elamlar hakkında ek bilgiler

Elamlar Mezopotamya'nın doğusunda, bugünkü İran'ın güneybatısında yaşamıştır; başkentleri Sus'tur.
Madencilik ve seramik (çömlekçilik) alanlarında gelişmişlerdir.
Asur Kralı Asurbanipal döneminde Sus'un yıkılmasıyla güçlerini kaybetmişlerdir.

Mezopotamya'da yönetim anlayışları

Uygarlık	Yönetim	Gücün kaynağı	Öne çıkan
Sümerler	Site (şehir) devletleri; rahip-kral (ensi/patesi)	Din (tanrısal hak)	Yazı, ziggurat, ilk yazılı kanunlar
Akadlar	Mutlak monarşi; ilk imparatorluk	Askerî güç	İlk düzenli (daimî) ordu
Babiller	Merkezî mutlak krallık	Ordu ve tanrılar adına adalet	Hammurabi Kanunları
Asurlular	Askerî imparatorluk	Kral, tanrı Assur'un temsilcisi	Karumlar, Ninova kütüphanesi

Akılda Kalsın

Mezopotamya'nın ilklerini eşleştir

Sümer: yazı, site, ziggurat, Ay yılı takvimi, ilk yazılı kanun (Urukagina), Gılgamış Destanı.

Akad: ilk düzenli (daimî) ordu, ilk imparatorluk.

Babil: Hammurabi Kanunları, Asma Bahçeler, Babil Kulesi.

Asur: ilk kütüphane (Ninova), karum, Anadolu'ya yazı (Kültepe tabletleri).

Elam: başkent Sus; Asurlular son verdi.