Siyasal ve Hukuksal İnkılaplar

Siyasal Alanda İnkılaplar ve Halifeliğin Kaldırılması

~9 dk okuma9 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 118-1281923 – 1924

Ders Hedefleri

Bu dersin sonunda yapabileceklerin

Ankara'nın jeopolitik ve stratejik konumu gereği başkent seçilmesini ve Cumhuriyetin ilanıyla devletin adı, rejimi ve başkanı sorunlarının çözüme kavuşmasını kavramak.
3 Mart 1924 tarihinde Halifeliğin kaldırılması ile birlikte kabul edilen Tevhid-i Tedrisat, Şer'iye-Evkaf ve Erkan-ı Harbiye kanunlarının laikleşme ve ordu-siyaset ayrımındaki rolünü analiz etmek.

İçindekiler5 bölüm

Bölüm 1 / 5

Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

Nedenleri

Lozan Konferansı'na hem Osmanlı Devleti'nin hem de TBMM'nin birlikte çağrılması ve bu durumun ikilik çıkaracağı endişesi
Ulusal egemenliğin önünde bir engel teşkil etmesi (Millî egemenlik ilkesine ters düşmesi)
Anadolu'nun içinde iki devletin bulunmasının millî menfaatlerle bağdaşmaması
Osmanlı Devleti'nin resmî olarak sonlandırılmak istenmesi
Millî egemenliğe dayalı yönetimin Türk milletinin karakterine daha uygun olması
Dönem itibarıyla birçok ülkede monarşinin yıkılması ve yerine Cumhuriyet yönetiminin kurulması
İstanbul Hükûmetinin Millî Mücadele devam ederken takındığı tavır ve aldığı kararların Millî Mücadele'yi olumsuz etkilemesi

Saltanatın Kaldırılmasının Sonuçları

I. TBMM'nin yapmış olduğu en önemli inkılap hareketlerinden biri olmuştur.
TBMM, Lozan Konferansı'na tek devlet olarak katılmıştır.
Laiklik yolunda ilk büyük adım atılmıştır.
Devlet başkanlığı ve rejim sorunu ortaya çıkmıştır.

Bölüm 2 / 5

Atatürk İnkılapları

Özellikleri

Birbirini tamamlar niteliğe sahiptir.
Türk milletinin ihtiyaçlarından doğmuştur.
Evrensel yönü ile diğer uluslara da örnek teşkil etmiştir.
Toplumda kargaşa oluşturan ikili uygulamalara son vermiştir.
Savaş ortamından dolayı fikrî hazırlık aşaması çok kısa sürmüştür.
Laik, ulusal, demokratik özelliklere sahiptir.
Fikri ortaya koyanlar ile süreci yürütenler aynı kadrolardır.
Tavandan tabana doğru bir süreç yaşanmıştır.
Belli bir ideolojinin ürünü değildir.

Bölüm 3 / 5

Siyasi İnkılaplar ve İç Politika Gelişmeleri

SALTANATIN KALDIRILMASI (1 Kasım 1922) Nedenleri

Osmanlı Devleti'nin Lozan Görüşmelerine davet edilmesinden dolayı ortaya çıkabilecek bir kargaşayı önleme ve böylece Lozan Konferansı'na tek ve güçlü gitme isteği
Yönetimde iki başlılığa son verme isteği
Devlet idaresinin laikleşmesini sağlama isteği
Ulus egemenliği ilkesini hayata geçirme isteği
Cumhuriyet idaresine ortam hazırlama isteği
Monarşi ve aile idaresi anlayışına son verme isteği

Saltanatın Kaldırılması Gelişmeleri

Lozan Konferansı öncesinde görüşmelerle ilgili davet alan Tevfik Paşa Hükûmetinin hazırlıklara başlaması Mustafa Kemal'i harekete geçirmiştir.
Meclis Genel Kuruluna getirilen saltanatın varlığına son verilmesi konusu meclis içinde tartışmalara yol açmıştır. Fakat birçok vekilin oyu ile saltanatın kaldırılmasına karar verilmiştir. Saltanat idaresine son verilmesi üzerine Tevfik Paşa Hükûmeti 4 Kasım 1922'de istifa ederek sona ermiş, son Osmanlı Padişahı Vahdettin de İngilizlere sığınarak 16-17 Kasım 1922 gecesi bir İngiliz zırhlısıyla yurt dışına kaçmıştır.
Ancak TBMM İngiltere'nin halifenin kendilerine sığındığı, Müslümanların koruyucusunun bundan böyle İngiltere olduğu şeklinde propaganda yapmasını, halifelik makamını kullanmasını engellemek amacıyla Osmanlı ailesinden gelen Abdülmecit Efendi 19 Kasım 1922'de TBMM tarafından halife seçilmiş ve böylece İngiltere'nin bu oyunu da bozulmuştur.

Saltanatın Kaldırılmasının Sonuçları

Devletin laikleşmesi yolunda ilk ciddi adım atılmıştır.
Osmanlı Devleti'nin varlığı resmî olarak son bulmuştur.
Türk milletinin tek temsilcisinin TBMM olduğu ortaya konmuştur.
Ulusal egemenliğin gerçekleştirilmesi yolunda önemli bir adım atılmıştır.
Rejim ve devlet başkanlığı sorunları ortaya çıkmış, bu durum da Cumhuriyet'in ilanını hızlandırmıştır.

Ankara'nın Başkent Olması (13 Ekim 1923)

1924'te Ankara'da yeni yapılmış binalar — Ankara, 1924Görsel: Unknown author Unknown author · Kamu malı · Wikimedia Commons

Lozan Barış Antlaşması'nın II. TBMM tarafından onaylanmasından sonra, Osmanlı başkenti İstanbul'un 6 Ekim 1923'te İtilaf kuvvetleri tarafından boşaltılması tamamlanmıştır.
İtilaf Devletlerinin İstanbul'dan ayrılması, gündeme hükûmet merkezi sorununu getirmiştir.
İsmet Paşa, Ankara'nın başkent oluşunu öngören önergeyi 9 Ekim 1923'te on dört arkadaşı ile birlikte TBMM'ye vermiştir.
13 Ekim 1923'te TBMM'de kabul edilen tek maddelik bir yasa ile Ankara, yeni devletin başkenti olmuştur.

Bölüm 4 / 5

Cumhuriyet'in İlan Edilmesi (29 Ekim 1923)

Nedenleri

Cumhuriyet'in ilanını duyuran Resimli Gazete (3 Kasım 1923)Görsel: Resimli Gazete · Kamu malı · Wikimedia Commons

Ulusu tek egemen güç hâline getirmek
Devlet başkanlığı ve rejim tartışmalarına son vermek
Ekim Bunalımı olarak da bilinen "Hükûmet Bunalımı"nı atlatmak

Hükûmet Bunalımı Meselesi

Bu konuda sıkıntı yaşanmasında en temel neden mevcut hükûmet oluşturma sistemidir. I. TBMM'de hükûmet oluşturmak için uygulanan sistem Meclis Hükûmeti Sistemiydi.
Bu sistemde bakanlar meclis içinden ve meclis tarafından tek tek oylanarak belirlenirdi. Bu uygulamanın en sıkıntılı yanı oylamanın uzun ve sancılı işlemesinden dolayı hükûmetin kurulmasının geç olmasıdır.
Ali Fethi Okyar Hükûmetinin istifası üzerine yeni bir hükûmet kurulamaması Cumhuriyet'in ilan edilmesini gündeme getirmiştir.

Meclis Hükûmeti Sistemi ile Kabine Sistemi Karşılaştırması

Konu / Madde	Açıklama
Bu sistemde icra vekilleri heyeti, meclis içinden ve meclis tarafından seçilen bakanlardan oluşmaktadır.	Bu sistemde hükûmet üyesi bakanlar, başbakan olarak belirlenen kişi tarafından seçilir ve sunduğu listeyi cumhurbaşkanı onaylar.
Bu sistemde, hükûmetin kurulması uzun sürer ve farklı görüşler yer aldığı için hükûmetin uyum içinde çalışması zordur.	Bu sistemde hükûmet kurulması işlemi kısa sürer ve hükûmet üyeleri arasında uyum problemi çok yaşanmaz. Ayrıca bu sistemde yürütme işleri daha hızlı olur.

Cumhuriyet'in İlan Edilmesinin Sonuçları

Cumhuriyet'in ilanı ile devletin rejimi belirlenmiş ve devlet başkanlığı sorununa çözüm bulunmuştur.
Millî egemenlik anlayışı güçlenmiştir.
Mustafa Kemal Cumhurbaşkanı seçilmiştir.
Meclis hükûmeti sisteminden kabine sistemine geçilmiş böylece yürütme işlerinin hızlanması sağlanmıştır.
İsmet İnönü başbakan seçilerek ilk kabineyi kurmuş ve Ali Fethi Okyar da meclis başkanı seçilmiştir.
Halifeliğin kaldırılmasına ve diğer inkılapların gerçekleştirilmesine ortam hazırlanmıştır.
“Türkiye Devleti'nin yönetim şekli Cumhuriyettir.” maddesi 1921 Anayasası'na eklenmiştir.

Önemli NotDİKKAT

İlk Devlet Görevlileri

Türkiye Devleti'nin ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'dir.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Başbakanı İsmet İnönü'dür.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Meclis Başkanı Ali Fethi Okyar'dır.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak'tır.

Bölüm 5 / 5

Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)

Nedenleri

Son halife Abdülmecid Efendi'nin portresi — Son halife Abdülmecid Efendi (1923)Görsel: Jean Pascal Sébah · Kamu malı · Wikimedia Commons

Halifelik makamının yapılacak inkılapların önündeki en büyük engel olması
Halifelik makamının Cumhuriyet rejimi ve ulus devlet anlayışı ile bağdaşmaması
Devletin laikleşmesinin sağlanmak istenmesi

Halifeliğin Kaldırılmasının Diğer Nedenleri

Halifeliğin, saltanat yanlılarının güç aldığı bir makam durumuna gelmesi ve bunun sonucu olarak, Halife Abdülmecit Efendi'nin padişah gibi davranarak yetkilerini aşması
TBMM içerisinde bazı vekillerin halife taraftarlığı yapması ve bunun siyasi ahengi bozması
İngilizlerin kadrolarında görevli olan Seyyid Emir Ali ve Ağa Han'ın, Türkiye'nin iç işlerine karışıldığını ortaya koyan mektubunun muhalif gazetelerden Tanin'de yayımlanması

Halifeliğin Kaldırılması Gelişmeleri

Mustafa Kemal sıralanan nedenlerden dolayı halifeliğin kaldırılmasına karar vermiş, 1 Mart 1924 tarihinde yaptığı meclis konuşmasında, bu düşüncesini açıklamıştır.
3 Mart 1924'te TBMM'de kabul edilen bir kanunla tartışmalar arasında halifelik kaldırılmıştır.

Halifeliğin Kaldırılmasının Sonuçları

İnkılaplar ve millî egemenliğin önündeki en büyük engel ortadan kalkmıştır.
Bu kurum aracılığıyla yabancı devletlerin iç işlerimize karışma girişimleri önlenmiştir.
Devletin rejimi konusunda tartışmaya yol açabilecek bir kurum kaldırılmıştır.
Ümmetçilik anlayışı zayıflatılmış, yerine ulus toplum anlayışı güçlendirilmiştir.
Devlet yönetimindeki iki başlı görüntü yok edilmiştir.
Millî egemenlik anlayışı güçlendirilmiştir.
Laikleşme yolunda en önemli adım atılmıştır.
Şeyhülislamlığın görevlerini üstlenmiş olan Şer'iye ve Evkâf Vekâleti kaldırılmıştır. Şeyhülislamlık makamı (Bab-ı Meşihat Dairesi) ise Kasım 1922'de saltanatın kaldırılması ve İstanbul hükûmetinin sona ermesiyle ortadan kalkmıştı.

3 Mart 1924 Tarihinde Yaşanan Diğer Gelişmeler

Konu / Madde	Açıklama
Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun kabul edilmesi	Manisa Mebusu Vasıf Bey ve 57 vekilin verdiği önerge doğrultusunda Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilmiştir.
Şeriye ve Evkâf Vekâletinin kaldırılması	Kabul edilen bu kanun ile Şeriye ve Evkâf Vekâleti kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur. Şeriye Mahkemeleri ise 8 Nisan 1924'te çıkarılan ayrı bir kanunla kapatılmıştır.
Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâletinin kapatılması	Yine aynı kanun ile Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti yerine, Genelkurmay Başkanlığı kurulmuştur.
Osmanlı hanedan üyelerinin yurt dışına çıkarılması ile ilgili kanun çıkarılması	Bu kanun ile Osmanlı hanedanına mensup kişiler vatandaşlıktan çıkarılmış ve yurt dışına sürgün edilmesine karar verilmiştir.