Klasik Dönem Osmanlı Kültür ve Medeniyeti

Klasik Dönem Osmanlı Devlet Teşkilatı

~10 dk okuma10 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 42-451300 – 1600

Ders Hedefleri

Bu dersin sonunda yapabileceklerin

Klasik dönem Divan-ı Hümayun'un yapısını, işleyişini ve üyelerinin (Sadrazam, Şeyhülislam, Kazasker, Defterdar, Nişancı) yetki alanlarını kavramak.
Seyfiye, İlmiye ve Kalemiye yönetici sınıflarının görev tanımlarını ve mensuplarının yetiştirilme biçimlerini karşılaştırmak.
Osmanlı taşra teşkilatının idari kademelerini (Eyalet, Sancak, Kaza, Köy) ve Tımar (Dirlik) sisteminin tarımsal üretim, maliye ve ordu düzenindeki yerini analiz etmek.

İçindekiler7 bölüm

Bölüm 1 / 7

Devlet Yönetimi — Merkez Teşkilatı

Osmanlı Devleti’nin Diğer Adları

Osmanlı Devleti

Gaziler
Devlet-i Âliyye
Ottoman
Osmanoğulları
Osmaniye
Atman

Devleti Oluşturan Unsurlar

Unsur

Halk
Hâkimiyet
Ülke
Teşkilat

Klasik Dönem Kültür Medeniyetinin Oluşumunda Etkili Olanlar

Orta Asya Türk gelenekleri
İslam’ın getirdiği esaslar
Fethedilen bölgelerdeki kültürel esaslar

Bölüm 2 / 7

Hükümdar

Sembolleri ve ünvanları

Ertuğrul Gazi'yi tahtta gösteren minyatür (1616)Görsel: 1616 artist · Kamu malı · Wikimedia Commons

Semboller

Tüm semboller kullanılmıştır. (Ok hariç)

Ünvan

Bey
Gazi
Padişah
Han
Sultan
Rum
Hüdavendigar
Emir

Önemli Not

İlk sultan unvanı

Osmanlı Devleti’nde ilk sultan ünvanını kullanan “Orhan Bey”dir. (Sultanül Guzat)

Veraset Değişiklikleri

Konu / Madde	Açıklama
Osman Bey	Ülke hükümdar ve ailesinin ortak malıdır.
I. Murat	Ülke hükümdar ve oğullarına aittir. (İlk değişiklik)
Fatih Sultan Mehmet	Ülke padişahındır.
I. Ahmet	Ülke en büyük (Ekber) ve en akıllı (Erşet) erkek üye tarafından yönetilir. (Son değişiklik)

Bölüm 3 / 7

Hükümdarın Görevleri

Eylem ve karşılığı

Konu / Madde	Açıklama
Herhangi bir konuda yazılı emir verir.	Ferman
Herhangi bir konuda yazılı beyan verir.	Hatt-ı Hümayun
Herhangi bir şeyi yasaklar.	Yasakname
Herhangi bir memurun mallarına el koyar.	Müsadere
Herhangi bir devşirmeyi öldürebilir.	Kulluk hakkı
Herhangi bir memuru göreve atar veya görevden alır.	Beratname
Herhangi bir bölgedeki haksızlığı giderir.	Adaletname
Herhangi bir kişiyi himayesi altına alır.	Amanname
Divan-ı Hümayun’a başkanlık eder.	Fatih’e kadar
Ordunun başında sefere çıkar.	II. Selim’e kadar

Şehzade Eğitimi

7 yaşında eğitime başlar. 12 yaşında sancağa gönderilir. Başlarına tecrübeli devlet adamları olan “Lala” verilmiştir. Şehzadeler sancağa gönderildiklerinde “Çelebi Sultan” ünvanı almıştır.

Önemli Şehzade Sancakları

Sancak

Manisa
Amasya
Çorum
Bolu
Kütahya
Çankırı
Trabzon
Antalya
Kefe (Kırım)
Konya
Isparta
Kastamonu
Sivas
Karaman
Balıkesir

Önemli Not

Devlet-i Ebed Müddet

Osmanlı Devleti sürekliliğini sağlayabilmek amacıyla “Devlet-i Ebed Müddet” (Sonsuza kadar yaşatma), Nizâm-ı Âlem (Dünya düzeni) ve Kanun-ı Kadim’i (Devlet-fert ve devlet-toplum) uygulamaya çalışmıştır.

Başkentler (Merkezler)

Söğüt - Domaniç kurulduğu yerdir. Osmanlı Devleti genel olarak Batı Anadolu’da yer alan “Bitinya” bölgesinde kurulmuştur. (Kocaeli, Sakarya, Bilecik, Bursa, İznik, Düzce, Yalova, Bolu, Bartın, Zonguldak)

Osmanlı başkentleri ve tarihleri

Başlık	Kategori	Açıklama
Karacahisar	1288	Kuruluş Dönemi Başkentleri
Bilecik	1299	Kuruluş Dönemi Başkentleri
İznik	1331	Kuruluş Dönemi Başkentleri
Bursa	1335	Kuruluş Dönemi Başkentleri
Edirne	1363	Kuruluş Dönemi Başkentleri
İstanbul	1453	Yükselme Dönemi’nden yıkılışa kadar başkent

İstanbul’un Diğer Adları

İstanbul

Konstantiniyye
Konstantinopolis
İslambol
Asitane
Payitaht
Dersaadet

İstanbul’daki Görevliler

Konu / Madde	Açıklama
Boğazlar	Kaptanıderya
Adalet	Taht Kadısı
Güvenlik	Yeniçeri Ağası
İmar İşleri	Mimarbaşı
Belediye İşleri	Şehremini
Genel İşler	Sadrazam

İ. Saraylar

Topkapı Sarayı'ndaki Kubbealtı'nın iç mekânı — Kubbealtı (Divan-ı Hümayun salonu), Topkapı SarayıGörsel: Gryffindor · Kamu malı · Wikimedia Commons

Konu / Madde	Açıklama
Bey Sarayı	Bursa’da Orhan Bey Dönemi’nde açılan ilk saraydır.
Topkapı Sarayı (Yeni Saray)	Fatih Sultan Mehmet Dönemi’nde açıldı. Osmanlı Devleti’nin en uzun yönetim merkezliği yapan saraydır.
İshak Paşa Sarayı	Ağrı Doğubayazıt’ta bulunur. İlk ısıtmalı saraydır. Yapıda Batı etkisi bulunur. (Barok - Rokoko)
Dolmabahçe Sarayı	Batı sarayları örnek alınarak yapılan ilk saraydır.
Yıldız Sarayı	II. Abdülhamit’in yönetim merkezi olarak kullandığı saraydır.
Diğer Saraylar	Galata, Beylerbeyi ve Çırağan Sarayı’dır.

Bölüm 4 / 7

Topkapı Sarayı

Bîrun (Dış Kısım)

Bîrun

Kelime manası dış veya taşra anlamına gelmektedir.
Dışarıdan gelen elçiler kabul edilmiştir.
Divan toplantıları Kubbealtı’nda yapılmıştır.

Enderun (İç Kısım)

Enderun

İlk defa II. Murad Dönemi’nde Edirne Sarayı’nda kurulmuştur.
Kelime manası “iç, içeri”dir.
Okuldur. Buradaki eğitimlerinden sonra yeteneklerine göre Enderun’da veya taşrada görev almışlardır. Bu görevlendirmeye “çıkma” adı verilmiştir.
Devşirme çocukları alınmıştır.
Yahudiler devşirilmemiştir.
Sadrazam vezir gibi üst düzey yöneticiler yetiştirilmiştir.
II. Mahmut Dönemi’nde önemi azalan Enderun’dan memur alınmamış, memur ihtiyacı Mekteb-i Maarif-i Adliye’den karşılanmıştır.

Harem (Kız Kısmı)

Harem

Kelime anlamı “yasak”tır.
Padişah ve ailesinin özel yaşantısını geçirdiği yerdir.
Okuldur.
Erkek çocuk doğuran kadına haseki ünvanı verilmiştir.

J. Divan-ı Hümayun

Orhan Bey kurmuştur. II. Mahmut kaldırmıştır.
Son söz padişahındır. Fatih’e kadar padişahlar, Fatih’ten sonra sadrazamlar başkanlık etmiştir.
Alınan kararlara “Hüküm”, hükümlerin yazıldığı deftere “Mühimme” adı verilmiştir.
Alınan kararları şeyhülislam dinî açıdan incelemiştir.
Müslüman-gayrimüslim fark etmeden herkes davaları temyiz için Divan-ı Hümayun’a başvurabilmiştir. Bu özelliği ile Türk - İslam tarihindeki Divan-ı Mezalime benzemiştir.

Diğer Divan Çeşitleri

Konu / Madde	Açıklama
Ayak	Sadece hükümdarların oturduğu ve diğer görevlilerin ayakta durduğu olağanüstü divandır.
Galebe	Elçi ve yabancı konuklar için toplanan divandır.
İkindi	Veziriazam önderliğinde devlet işlerinin görüşüldüğü divandır.
Sefer	Sefer sırasında toplanan divandır.

Divan Üyeleri ve Görevleri

Konu / Madde	Açıklama
Padişah	Fatih Sultan Mehmet’e kadar divana padişahlar başkanlık etmiştir. Son söz padişahındır.
Sadrazam	Padişahın mührünü taşımıştır. Padişah sefere çıkmazsa “Serdar-ı Ekrem” ünvanıyla ordunun başında sefere katılmıştır. Sadrazamın yerine ise “Sadaret Kaymakamı” (Kaymakam Paşa) bakmıştır. Verdiği emirlere “Buyruldu” denilmiştir.
Kubbe altı veziri	Günümüz bakanına denktir. İlk vezir “Alaaddin Paşa”dır. Sayıları zamanla artmıştır.
Defterdar	Günümüzün maliye bakanıdır. Hesap tutmuş, bütçe yapmıştır. Sayıları iki tanedir. (Rumeli ve Anadolu)
Kazasker (Kadıasker)	Doğuştan Müslüman ve medrese çıkışlıdır. Günümüzde millî eğitim bakanına ve adalet bakanına denktir. Kadı ve müderris ataması yapmıştır. Sayıları iki tanedir. (Rumeli ve Anadolu) Tuttuğu deftere “Ruznamçe” denilmiştir.
Reisülküttab	XVII. yüzyılda nişancıdan ayrılarak dış işlerinden sorumlu hâle gelmiştir. Divanın toplantı gündemini belirlemiştir.
Nişancı	Dirlik (tımar) topraklarının dağıtımından sorumludur. Herhangi bir bölgenin sosyoekonomik yapısını “Tahrir defteri”ne kaydetmiştir. Örfî hukukun divandaki temsilcisidir. Belgelere padişahın tuğrasını çekmiştir. Tapu ve kadastro işlemlerine bakmıştır.

Bölüm 5 / 7

Divan üyeleri

Sonraki üyeler

Divan-ı Hümayun toplantısı (gravür)Görsel: Kaynak ders kitabı · Yayınevi izniyle

Konu / Madde	Açıklama
Kaptanıderya	Divanın doğal üyesi değildir. Denizcilikle ilgili kanunların çıkmasını hızlandırmıştır. XVI. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman Dönemi’nde divana üye olmuştur.
Yeniçeri Ağası	Rütbesi vezirse divan toplantılarına katılmıştır.
Şeyhülislam (Müftü)	Atamasını padişah yapmıştır. İlk şeyhülislam Molla Fenarî’dir. Protokolde sadrazama denktir. Divanda alınan kararların dine uygun olup olmadığı hakkında karar vermiştir. Bu karara ifta ya da fetva denilmiştir.

Önemli Not

Kaptanıderya

Osmanlı Devleti’nde ilk kaptanıderya “Karamürsel Alp”, divana üye olan ilk kaptanıderya ise “Barbaros Hayrettin Paşa”dır.

Divana Sonradan Üye Olanlar

Konu / Madde	Açıklama
XVI. yüzyıl	Kaptanıderya
XVII. yüzyıl	Reisülküttab
XVIII. yüzyıl	Şeyhülislam

Sayıları Zamanla Artanlar

Sayıları zamanla artanlar

Vezir
Kazasker
Defterdar

Bölüm 6 / 7

Taşra Teşkilatı

1840’A kadar uygulanan eyalet düzeni

1	2	3	4
Eyalet	Kadı	Subaşı	Beylerbeyi
Sancak	Kadı	Subaşı	Sancakbeyi
Kaza	Kadı	Subaşı	Kadı
Köy	Naib	Yiğitbaşı	Kethüda

Bölüm 7 / 7

Osmanlıda Eyalet Sistemi

Salyaneli (Yıllıklı)

Salyane; maaş demektir.
Devlet memurlarına yılda bir defa maaş verilmiştir.
Geçinmesi için toprak verilmemiştir.
Tımar sistemi uygulanmamıştır.
Merkeze uzak yerlerdir.
İltizam usulü ile vergi toplanmıştır.
İltizamı kazanan kişiye Mültezim denilmiştir.
Bu sistemin bir defa yerine ömür boyu verilmesine ise Malikâne denilmiştir.

Salyaneli eyalet örnekleri

Salyaneli

Mısır
Habeşistan
Bağdat
Yemen
Tunus
Trablusgarp
Cezayir

Salyanesiz (Yıllıksız)

Memurlara doğrudan maaş verilmemiş, toprak verilmiş ve tımar sistemi uygulanmıştır.
Merkeze yakın eyaletlerdir.

Salyanesiz eyalet örnekleri

Salyanesiz

Halep
Temeşvar
Sivas
Anadolu
Musul
Rumeli
Şam
Karaman
Kıbrıs
Kanije
Erzurum
Budin
Urfa
Bosna
Kars
Silistre
Diyarbakır
Mora
Girit
Trabzon
Van

Yurtluk - Ocaklık

Aşiretlerin yoğun olduğu yerlerdir.
Aşiret liderlerinin birtakım yönetimsel (kazai) hakları vardır.
Kendi içlerinde serbesttir.

Önemli Not

Memleketeyn

Eflâk ile Boğdan’a Osmanlı Devleti’nde “İki memleket” anlamında “Memleketeyn” adı verilmiştir.

Önemli Not

Garp Ocakları

Osmanlı Devleti’nde Garp Ocakları olarak bilinen yer; Cezayir, Trablusgarp ve Tunus’tur.

İmtiyazlı Eyaletler

Ayrıcalıklı bölgelerdir.
Bazıları asker verir, vergi vermemiştir.
Bazıları vergi verir, asker vermemiştir.
Hicaz ne vergi ne de asker vermiştir.
Mekke, Medine, Taif ve Hayber Hicaz olarak adlandırılmıştır.
Eflâk, Boğdan ve Erdel yöneticilerine Voyvoda denilmiştir.
Kırım yöneticilerine Han veya Giray ünvanı verilmiştir.
Mekke Şerifliği yöneticilerine Emir ünvanı verilmiştir.

İmtiyazlı eyalet örnekleri

İmtiyazlı

Hicaz
Boğdan
Kırım
Erdel
Eflâk