En Uzun Yüzyıl: Dağılma ve Modernleşme

19. Yüzyıl Dağılma Dönemi ve Siyasi Gelişmeler

~8 dk okuma9 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 76-791808 – 1909

Ders Hedefleri

Bu dersin sonunda yapabileceklerin

XIX. yüzyılda Boğazlar ve Mısır sorunları ile Kırım Savaşı'nı analiz etmek.
93 Harbi, Berlin Antlaşması ve Osmanlı Devleti'nin dağılma sürecindeki toprak kayıplarını açıklamak.

İçindekiler4 bölüm

Bölüm 1 / 4

XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Siyasi Tarihi

Yıl | Olay

Yıl	Olay
1798	Napolyon Mısır’ı işgal etmiştir. Cezzar Ahmet Paşa Nizam-ı Cedit ordusuyla Akka’da Fransa’yı mağlup etmiştir.
1801	El Ariş Antlaşması ile Fransa Mısır’dan çekilmiştir.
1802	Paris Paktı ile Mısır’ın Osmanlı Devleti’ne ait olduğu kabul edilmiştir.
1804	Kara Yorgi önderliğinde Sırplar isyan etti ancak isyan bastırılmıştır.
1806	Osmanlı - Rus Savaşı başlamıştır.
1807	Fransa ile Rusya, Osmanlı Devleti’nin topraklarını paylaşan “Tilsit Antlaşması”nı imzalamışlardır.
1809	Osmanlı Devleti İngiltere ile Kale-i Sultaniye (Çanakkale) Antlaşması’nı imzalamıştır.
1812	Rusya ile Bükreş Antlaşması imzalanmıştır. Sırplar bu antlaşmayla Osmanlı Devleti’nden ilk imtiyaz elde eden millet olmuştur.
1815	Avusturya Başbakanı Kont Metternich başkanlığında Viyana Kongresi toplanmıştır. Bu kongrede ilk defa Rus Çarı I. Aleksander “Şark Sorunu”nu gündeme getirmiştir. Ayrıca dünyanın neresinde olursa olsun ulusçuluk isyanlarının bastırılacağı, Fransa’nın ortadan kaldırdığı krallıkların yeniden kurulacağı kararı alınmıştır. Böylece “Restorasyon Dönemi” başlamıştır.
1820	1814’te Odesa’da kurulan “Filiki Eterya Cemiyeti”nin başına Rus General Aleksander İpsilanti geçmiştir. Eflâk’ta Rumlar 1821’de ayaklandı ancak isyan bastırılmıştır.

Bölüm 2 / 4

XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Siyasi Tarihi (devam)

Yıl | Olay

Gazi Osman Paşa ve 93 Harbi'nde Çiftlik Çarpışması (1877)Görsel: Kaynak ders kitabı · Yayınevi izniyle

Yıl	Olay
1821	Mora’da Yunan (Rum) İsyanı başlamıştır. Yunan İsyanı’nın çıkmasında; milliyetçilik akımı, Avrupa’nın kışkırtması, Rum aydınlarının çalışmaları, Filiki Eterya (sonradan Etniki Eterya) Cemiyetinin çalışmaları, eski Bizans’ı canlandırma hayalleri (Megali İdea) ve Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa’nın isyan etmiş olması gibi unsurlar etkili olmuştur.
1827	İngiltere, Fransa ve Rusya birleşerek Navarin Limanı’nda Osmanlı Donanmasını yakmıştır. 1815 Viyana Kongresi ile başlayan “Restorasyon Dönemi” sona ermiştir.
1828-29	Osmanlı - Rus Savaşı başlamıştır. Savaşı Rusya kazanmıştır.
1829	Rusya ile Osmanlı Devleti arasında Edirne Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Sırplar özerk hâle gelirken Yunanlar bağımsız hâle gelmiştir.
1830	Fransa Cezayir’i işgal etmiştir. (Cezayir Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’da kaybettiği ilk toprak parçasıdır.)
1833	Mora’da istediğini alamayan Mehmet Ali Paşa Mora yerine Girit ve Suriye valiliğini istemiştir. II. Mahmut bu isteği kabul etmeyince Mehmet Ali Paşa Osmanlı Devleti’ne savaş açarak, Kütahya’ya kadar ilerlemiştir. İmzalanan Kütahya Antlaşması (1833) ile Mehmet Ali Paşa’ya Mısır valiliğine ek olarak Girit ve Şam valiliği, oğlu İbrahim Paşa’ya da Cidde ve Adana valiliği verilmiştir.

Önemli Not

Tepedelenli Ali Paşa İsyanı

II. Mahmut’un başlarda Yunan İsyanı ile yeteri derecede ilgilenememesinin temel nedeni; Yanya valiliğinden azledilen Tepedelenli Ali Paşa İsyanı ile uğraşmasıdır.

Yıl | Olay

Yıl	Olay
1833	Bu olaylar sırasında Mehmet Ali Paşa’ya, İngiltere ve Fransa’ya güvenmeyen Osmanlı Devleti Rusya’dan yardım istemiştir. (II. Mahmut Rusya’dan yardım istenmesi durumu için “Denize düşen yılana sarılır.” demiştir.) Bunun üzerine Rusya ile sekiz yıllığına Hünkâr İskelesi Antlaşması imzalanmıştır. Boğazlar ilk defa sorun hâline gelmiştir. Böylece Osmanlı Devleti Boğazlar üzerinde son kez egemenlik hakkını kullanmıştır.
1838	İngiltere ile Osmanlı Devleti arasında Baltalimanı Antlaşması imzalanmıştır. Osmanlı Devleti Mısır Sorunu’nun çözümünde İngiltere’nin desteğini alabilmek amacıyla, İngiltere’ye verdiği kapitülasyonları genişletmiştir. Bu antlaşmayla iç gümrük vergisi kaldırılmış, gümrük vergi oranları düşürülmüştür. Böylece Osmanlı Devleti’nin ekonomisi dışa bağımlı hâle gelmiştir.
1839	Osmanlı Devleti, Mehmet Ali Paşa ile yaptığı Nizip Savaşı’nı kaybetmiştir.
1840	Mısır Sorunu için Londra Konferansı toplanmıştır. Bu konferansa İngiltere’ye karşı Mehmet Ali Paşa’yı destekleyen Fransa katılmamıştır. Böylece Mısır Sorunu bir iç sorunken bir dış sorun hâline gelmiştir. Osmanlı Devleti Avrupalı devletlerin desteğini alabilmek amacıyla konferanstan önce, 1839’da Tanzimat Fermanı’nı ilan etmiştir.
1841	Boğazlar Sorunu için Londra Konferansı toplanmıştır. Böylece Boğazlar uluslararası bir sorun hâline gelmiştir.
1853-56	İngiltere ve Fransa’yı arkasına alan Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Kırım Savaşı başlamıştır. Savaşın nedenleri şunlardır: Osmanlı donanmasının Sinop’ta yakılması, Rus elçisi Mençikof’un istekleri, Mülteci Sorunu’nun ortaya çıkması (Lehler ile Macarların Osmanlı Devleti’ne sığınması), Kutsal Yerler Sorunu’nun ortaya çıkması, Rusya’nın Boğazlarda kaybettiği hakkı geri almak istemesi.

Bölüm 3 / 4

Kırım Savaşı ve Sonrası

Yıl | Olay

Kırım Savaşı sırasında bir kampta Fransız ve İngiliz askerleri — Kırım Savaşı'nda Fransız ve İngiliz askerleri (1855 fotoğrafı)Görsel: en:Roger Fenton · Kamu malı · Wikimedia Commons

Yıl	Olay
1853-56	Kırım Savaşı sırasında: Osmanlı Devleti İngiltere’den tarihinde ilk defa dış borç almıştır. İlk defa Kırım, Varna ve Edirne arasında telgraf hatları çekilmiştir. Ayrıca modern hemşireliğin kurucusu Florence Nightingale bu savaşta yaralı İngiliz ve Osmanlı askerlerini Levent ve Selimiye kışlalarında tedavi etmiştir. Lakabı “Lady With the Lamp” yani “Lambalı Kadın”dır.
1856	Savaş sonunda Paris Barış Konferansı toplanmıştır. Konferansta etkili olmak isteyen Osmanlı Devleti Islahat Fermanı’nı ilan etmiştir. Alınan kararlar şunlardır: Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü Avrupa devletleri koruyacak (Osmanlı Devleti’nin topraklarını tek başına koruyamayacağı ortaya çıkmıştır). Osmanlı Devleti Avrupa devletlerinin hukukundan faydalanacak (Böylece Osmanlı Devleti bir Avrupa devleti sayılmıştır). Hem Osmanlı Devleti hem de Rusya Karadeniz’de tersane kuramayacak, donanma bulunduramayacak (Osmanlı Devleti yenik bir devlet muamelesi görmüştür).
1875	Balkan Bunalımı ortaya çıkmış ve başlayan isyanlar Balkanlar’a yayılmıştır.
1876	Balkan Sorunu’nu çözmek için İstanbul’da Tersane Konferansı toplanmıştır. Osmanlının toprak bütünlüğünü koruyan İngiltere bu politikasından ilk defa vazgeçmiştir.
1877-78	93 Harbi (Osmanlı - Rusya Savaşı) başlamıştır. Bu savaşta Gazi Osman Paşa (Plevne Kahramanı), Gazi Ahmet Muhtar Paşa ve Nene Hatun kahramanlıklarıyla ön plana çıkmıştır.
1878	Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imzalanmıştır. (Osmanlı Devleti tarihinde imzalanmasına rağmen yürürlüğe girmeyen ilk antlaşma Ayastefanos olmuştur.)

Bölüm 4 / 4

Berlin Antlaşması ve Sonrası

Yıl | Olay

Berlin Kongresi'nde devlet adamlarını gösteren tablo — Berlin Kongresi, 13 Temmuz 1878 (Anton von Werner)Görsel: Anton von Werner · Kamu malı · Wikimedia Commons

Yıl	Olay
1878	Ayastefanos Antlaşması’nın yürürlüğe girmemesi sonucu Avrupalı devletlerle Berlin Antlaşması imzalanmıştır. Antlaşmanın önemli maddeleri şunlardır: Bulgaristan, üç bölgeye ayrılacaktır. Buna göre birinci bölge Osmanlı Devleti’ne vergi ile bağlı (özerk) Bulgaristan Prensliği hâline getirilecek, ikinci bölge idari yönden bağımsız olmakla birlikte siyasi ve askerî yönden Osmanlı Devleti’ne bağlı bir eyalet olacak ve üçüncü bölge olan Makedonya ise ıslahat yapılmak şartıyla Osmanlı Devleti’ne bırakılacaktır (Böylece Rusya’nın Bulgaristan üzerinden Akdeniz’e inmesi engellenmiştir). Girit’te ıslahat yapılacak ve Avrupalı devletler destek verecektir. Bosna-Hersek, Osmanlı Devleti’ne bağlı kalacak ancak Avusturya tarafından yönetilecektir. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacaktır. Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya, Doğubayazıt Osmanlı Devleti’ne bırakılacaktır. Osmanlı Devleti, Ermenilerin bulunduğu Doğu Anadolu bölgesinde ıslahat yapacaktır (Böylece Ermeni sorunu uluslararası bir sorun hâline gelmiştir).
1878	Giritli Rumlar ayaklandı. Osmanlı Devleti, Halepa Fermanı’nı çıkarmıştır.
1881-82	Fransa Tunus’u (1881), İngiltere de Mısır’ı (1882) işgal etmiştir.
1897	Yunanistan ile Dömeke Meydan Muharebesi yapılmıştır.

Önemli Not

Kıbrıs İdaresi

Berlin Antlaşması’ndan önce Kıbrıs’ın idaresi İngiltere’ye verilmiştir.

Önemli Not

Mustafa Kemal ve Dömeke Meydan Muharebesi

Dömeke Meydan Muharebesi’ne katılmak isteyen Mustafa Kemal Manastır Askerî İdadisinden kaçmıştır. Yakalanıp tekrar okula iade edilen Mustafa Kemal yıllar sonra bu olay için: “Gençliğimin en heyecan verici günleriydi. Bu savaşa katılmayı çok istemiştim.” demiştir.