Millî Bir Destan: Ya İstiklal Ya Ölüm!

Doğu, Güney ve Batı Cepheleri

~16 dk okuma6 Pekiştirme SorusuDers Notu s. 141-148

Ders Hedefleri

Bu dersin sonunda yapabileceklerin

Doğu Cephesi'nde 15. Kolordu'nun Ermenilere karşı kazandığı zaferi ve Gümrü Antlaşması'nın TBMM açısından önemini kavramak.
Güney Cephesi'nde Fransız işgaline karşı Kuva-yı Millîye direnişini (Maraş, Antep, Urfa) ve 1921 Ankara Antlaşması'nı analiz etmek.
Batı Cephesi'nde düzenli ordunun I. ve II. İnönü zaferlerini, Kütahya-Eskişehir Savaşları'nı, Maarif Kongresi'ni ve Tekâlif-i Millîye Emirleri'ni değerlendirmek.

İçindekiler3 bölüm

Üç Cephenin Karşılaştırması

Kurtuluş Savaşı'nda Doğu, Güney ve Batı cephelerini gösteren Anadolu haritası — Kurtuluş Savaşı cepheleri: Batı (Yunanlar), Doğu (Ermeniler), Güney (Fransızlar)Görsel: Kaynak ders notu · İzinli

Özellik	Doğu Cephesi	Güney Cephesi	Batı Cephesi
Kime karşı savaşıldı?	Ermenilere	Fransızlara (ve Ermeni birliklerine)	Yunanlara
Kim savaştı?	Kâzım Karabekir Paşa komutasında, Osmanlı'dan kalan düzenli ordu (15. Kolordu) TBMM adına savaştı.	Düzenli ordu yoktu; yerel halkın kurduğu silahlı direniş güçleri (Kuvâ-yı Milliye) savaştı.	Önce Kuvâ-yı Milliye savaştı; sonra TBMM'nin kurduğu düzenli ordu savaştı.
Nasıl kapandı?	3 Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması ile (ilk kapanan cephe)	20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması ile	11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması ile

Bölüm 1 / 3

Doğu ve Güney Cepheleri

Kâzım Karabekir'in portre fotoğrafı — Kâzım KarabekirGörsel: Album of the Grand National Assembly of Turkey, Vol. 1, p. 331. · Kamu malı · Wikimedia Commons

Doğu Cephesi: 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki birliklerimiz Ermenistan'ı mağlup etti. 3 Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması ile Ermenistan Sevr'deki haklarından vazgeçti ve TBMM'yi tanıyan ilk yabancı devlet oldu. Doğu Cephesi kapandı ve buradaki kuvvetler Batı Cephesi'ne aktarıldı.

Güney Cephesi: Fransız işgaline ve Ermeni intikam birliklerine karşı yerel halk Kuva-yı Millîye ruhuyla destansı bir direniş gösterdi. Maraş'ta Sütçü İmam, Antep'te Şahin Bey, Urfa'da Ali Saip Bey simgeleşti. Sakarya Zaferi sonrası Fransa ile imzalanan 1921 Ankara Antlaşması ile güney cephemiz kapandı.

Gümrü Antlaşması'nın Maddeleri (3 Aralık 1920)

Ermenistan, Doğu Anadolu'daki toprak iddialarından vazgeçecek ve Sevr Antlaşması'nı geçersiz sayacak.
Kars, Sarıkamış ve Iğdır Türkiye'de kalacak; Arpaçay ve Aras Nehri iki ülke arasında sınır olacak.
Ermenistan, Türkiye'ye karşı düşmanca davranmayacak ve Türkiye'ye karşı başka devletlerle yaptığı bütün anlaşmaları geçersiz sayacak.
Ermenistan'ın ordusu sınırlandırılacak.
Ermenistan istediğinde TBMM ona yardım edecek.

Gümrü Antlaşması'nın Önemi

Doğu Cephesi kapandı; Kurtuluş Savaşı'nda ilk kapanan cephedir.
TBMM'nin ilk askerî ve siyasi başarısıdır; TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır.
Sevr'i reddeden, TBMM'yi tanıyan ve Misakımillî'yi kabul eden ilk devlet Ermenistan oldu.
Doğudaki kuvvetlerin bir bölümü Batı Cephesi'ne aktarılabildi.

Dikkat

Gümrü Tam Uygulanamadı

Gümrü Antlaşması'nın imzalandığı günlerde Ermenistan'da Sovyet yönetimi kuruldu; yeni yönetim antlaşmayı onaylamadı. Bu yüzden bugünkü doğu sınırımız Gümrü ile değil, Sakarya Zaferi'nden sonra imzalanan Kars Antlaşması (1921) ile kesinleşti. Sınavda 'doğu sınırımızı kesinleştiren antlaşma' sorulursa cevap Kars'tır; 'Doğu Cephesi'ni kapatan antlaşma' sorulursa Gümrü'dür.

Güney Cephesi'nde Halkın Direnişi

Mondros'tan sonra Antep, Maraş ve Urfa'yı önce İngilizler işgal etti; 1919 sonunda bölgeyi Fransızlara bıraktılar.
TBMM bu cephede Fransızlarla ve onların desteklediği Ermeni birlikleriyle savaştı.
Bu cephede düzenli ordu savaşmadı. Kuvâ-yı Milliye denilen halk güçleri savaştı; TBMM yalnızca az sayıda subay ve silah gönderebildi.
Halk kendi kurtuluşunu kendisi sağladı: Antep'te Şahin Bey, Maraş'ta Sütçü İmam, Urfa'da Yüzbaşı Ali Saip Bey direnişin simgesi oldu.
Başarısız olan Fransızlar, Batı Cephesi'nde Yunanların başarılı olmasını beklemeye geçti.
Yunanlar Sakarya'da yenilince Fransa TBMM ile 1921 Ankara Antlaşması'nı imzaladı ve Güney Cephesi kapandı.

Güney'in Kahraman Şehirleri ve Unvanları

Şehir	Direnişin Simgesi	Aldığı Unvan	Unvanın Verildiği Yıl
Antep	Şahin Bey	Gazi (Gaziantep)	1921
Maraş	Sütçü İmam	Kahraman (Kahramanmaraş)	1973
Urfa	Yüzbaşı Ali Saip Bey	Şanlı (Şanlıurfa)	1984

Akılda Kalsın

Akılda Kalsın: Unvan Sırası

Unvanlar, şehirlerin direniş sırasına göre değil verildiği yıla göre sıralanır: önce Antep 'Gazi' (1921), sonra Maraş 'Kahraman' (1973), en son Urfa 'Şanlı' (1984). Kısaca: G-K-Ş, yani Gazi → Kahraman → Şanlı.

1921 Ankara Antlaşması ve Önemi (20 Ekim 1921)

Sakarya Zaferi'nden sonra TBMM ile Fransa arasında imzalandı.
Güney Cephesi resmen kapandı; Hatay dışındaki bütün güney topraklarımız kurtarıldı.
İlk kez bir İtilaf Devleti (Fransa) Sevr'deki haklarından vazgeçti, TBMM'yi ve Misakımillî'yi tanıdı.
Fransa'nın diğer İtilaf Devletlerinden ayrı olarak TBMM ile antlaşma imzalaması, İtilaf Devletleri arasındaki birliğin bozulmaya başladığını gösterir.
Hatay'ın sınırlarımız dışında kalması, Misakımillî'den verilen ikinci tavizdir (ilki Moskova Antlaşması'yla Batum'un bırakılmasıdır).

Bölüm 2 / 3

Batı Cephesi ve İnönü Muharebeleri

Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, II. İnönü Muharebesi'nden sonra askerleri teftişte (1921)Görsel: Unknown author Unknown author · Kamu malı · Wikimedia Commons

Gediz Taarruzu'ndaki düzensizlik sonrası Kuva-yı Millîye yerine düzenli ordu kuruldu (Komutanı: İsmet Paşa). Yunan ordusunun Ankara'ya ilerleyip TBMM'yi dağıtma planları İnönü'de boşa çıkarıldı.

Düzenli Orduya Geçişin Nedenleri

Mondros'tan sonra ordu terhis edildiği için halk, kendi kurtuluşu için Kuvâ-yı Milliye birlikleri kurdu.
Kuvâ-yı Milliye düşmanı oyalayıp zarar verse de işgalleri durduramadı, düşmanı ülkeden atmada yetersiz kaldı.
Bazı birlikler merkezden gelen emirleri dinlemedi, başına buyruk davrandı.
Bazı Kuvâ-yı Milliye liderleri TBMM'ye karşı ayaklananları hukuk dışı yollarla cezalandırdı; bu durum halkı endişelendirdi.
Bazı birlikler ihtiyaçlarını halktan zorla almaya başladı ve halkta güvensizlik yarattı.
Gediz Taarruzu'ndaki başarısızlık (Ekim 1920) düzenli orduya geçişi hızlandırdı.

Batı Cephesi Muharebeleri ve Sonuçları

Muharebe Adı	Tarih	Önemli Olaylar ve Tarihî Sonuçları
I. İnönü Muharebesi	6 - 10 Ocak 1921	Düzenli ordunun ilk zaferidir. TBMM'ye ve düzenli orduya güven arttı. Sonuçları MİLİT ile kodlanır: Moskova Antlaşması, İstiklal Marşı'nın kabulü, Londra Konferansı, I. İnönü zaferi, Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası). Bu dönemde Afganistan ile Dostluk Antlaşması da imzalandı.
II. İnönü Muharebesi	23 Mart - 1 Nisan 1921	Yunan taarruzu püskürtüldü. Mustafa Kemal: 'Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz' telgrafını çekti. İtalya Anadolu'dan çekilmeye başladı; Fransa ise TBMM ile görüşme ve anlaşma yoluna gitti.
Kütahya-Eskişehir Muharebeleri	10 - 24 Temmuz 1921	Düzenli ordunun tek yenilgisidir. Afyon, Kütahya ve Eskişehir kaybedildi. Mustafa Kemal ordunun yok olmasını engellemek için kuvvetlerimizi Sakarya Nehri'nin doğusuna çekti.

I. İnönü Muharebesi: Öncesi ve Sonuçları

Muharebeden önce Kuvâ-yı Milliye komutanlarından Çerkez Ethem, düzenli orduya katılmayı reddedip TBMM'ye karşı ayaklandı.
Yunanlar bu karışıklıktan yararlanarak saldırdı; İsmet Bey komutasındaki Türk ordusu Yunanları İnönü'de yendi.
TBMM'nin kurduğu düzenli ordunun ilk askerî başarısıdır; düzenli orduya ve TBMM'ye güven arttı.
Çerkez Ethem ayaklanması bastırıldı; İsmet Bey generalliğe (mirlivalığa) yükseltilerek 'Paşa' oldu.
Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası) kabul edildi, Afganistan ile Dostluk Antlaşması ve Moskova Antlaşması imzalandı, Londra Konferansı toplandı, İstiklal Marşı kabul edildi.
İstiklal Marşı, savaşta orduya ve halka moral vermek için yazıldı. TBMM'nin anayasa ve millî marş kabul etmesi, bir devlet gibi hareket ettiğini gösterir.

Akılda Kalsın

Akılda Kalsın: TALİM

I. İnönü'den sonraki gelişmeleri TALİM ile de hatırlayabilirsin: T – Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası), A – Afganistan ile Dostluk Antlaşması, L – Londra Konferansı, İ – İstiklal Marşı'nın kabulü, M – Moskova Antlaşması. MİLİT kodunda unutulan Afganistan, TALİM'deki A harfidir.

Londra Konferansı (21 Şubat - 12 Mart 1921)

İtilaf Devletleri bu konferansı Yunanlara zaman kazandırmak ve Sevr'i bazı değişikliklerle TBMM'ye kabul ettirmek için düzenledi.
Önce yalnızca Osmanlı Hükûmeti davet edildi; İtalya'nın ara buluculuğu ve TBMM'nin kararlı tutumu sonucunda Ankara Hükûmeti de konferansa çağrıldı.
İtilaf Devletlerinin İstanbul'u ve Ankara'yı birlikte çağırmasının amacı, iki hükûmeti birbirine düşürüp Sevr'i kabul ettirmekti.
TBMM, sonuç alınamayacağını bilse de barışçı olduğunu dünyaya göstermek ve Misakımillî'yi dünyaya duyurmak için katıldı.
Konferanstan sonuç çıkmadı; ancak İtilaf Devletleri TBMM'nin varlığını ilk kez resmen kabul etmiş oldu.

Londra Konferansı'na Katılanlar

Türk Milleti Adına	Karşı Taraf
TBMM (temsilcisi: Bekir Sami Bey)	İtilaf Devletleri: İngiltere, Fransa, İtalya
Osmanlı Hükûmeti (temsilcisi: Tevfik Paşa)	Yunanistan

Önemli Not

Tevfik Paşa'nın Tavrı

Konferansta Osmanlı temsilcisi Tevfik Paşa, sözü TBMM temsilcisi Bekir Sami Bey'e bıraktı. Böylece İtilaf Devletlerinin iki hükûmeti birbirine düşürme planı bozuldu ve Türk milletinin asıl temsilcisinin TBMM olduğu dünyaya gösterildi.

Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Madde ve Yorum

Madde	Ne Anlama Gelir?
TBMM ile Sovyet Rusya arasında imzalandı.	Sevr'i reddeden ve Misakımillî'yi kabul eden ilk Avrupalı devlet Sovyet Rusya oldu.
Osmanlı ile Çarlık Rusyası arasındaki anlaşmalar geçersiz sayılacak.	İki ülkede de yeni yönetimler (rejimler) ortaya çıkmıştır.
Taraflardan birinin tanımadığı antlaşmayı diğeri de tanımayacak.	Sovyet Rusya da Sevr'i tanımayacak; iki devlet dış politikada birlikte hareket edecek.
Sovyet Rusya kapitülasyon haklarından vazgeçecek.	Ekonomik bağımsızlık vurgusu yapılmıştır.
Sovyet Rusya, TBMM'ye silah ve para yardımı yapacak.	Millî Mücadele'ye dış destek sağlanmıştır.
Batum, Gürcistan'a bırakılacak.	Misakımillî'den verilen ilk tavizdir.

Afganistan ile Dostluk Antlaşması (1 Mart 1921)

I. İnönü Zaferi'nden sonra imzalandı. TBMM Hükûmeti, Afganistan'ın bağımsızlığını tanıdı.
Taraflardan biri saldırıya uğrarsa diğeri ona yardım edecekti.
TBMM, Afganistan'a kültürel yardım yapmayı, subay ve öğretmen göndermeyi üstlendi.
Afganistan, Misakımillî'yi tanıyan ilk Müslüman ülkedir.
Öğretmen göndermek eğitim ve kültür, subay göndermek askerî, antlaşma imzalamak siyasi açıdan iki ülkenin ilişkilerini geliştirdi.

II. İnönü Muharebesi (23 Mart - 1 Nisan 1921)

Londra Konferansı'nda umduğunu bulamayan Yunanlar yeniden saldırıya geçti.
İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu Yunanları ikinci kez İnönü'de yendi; TBMM'ye ve düzenli orduya güven daha da arttı.
Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya çektiği telgrafta 'Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz.' dedi.
İtalya ve Fransa Anadolu'dan çekilme hazırlığına başladı; Fransa TBMM ile görüşme yoluna gitti.
Bu zaferden sonra ordumuzun Aslıhanlar ve Dumlupınar'da Yunanlara yaptığı saldırılar sonuç vermedi.

Kütahya-Eskişehir Yenilgisi ve Başkomutanlık Kanunu

Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921) Yunanlar kazandı; Afyon, Kütahya ve Eskişehir kaybedildi.
Daha fazla kayıp verilmemesi için ordu, Mustafa Kemal'in emriyle Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi.
Yenilgiden Mustafa Kemal sorumlu tutuldu; asker kaçakları arttı ve orduya güven azaldı. Meclisin Kayseri'ye taşınması gündeme geldi.
Mustafa Kemal sorumluluğu üstlenmek ve hızlı karar alabilmek için yetki istedi. 5 Ağustos 1921'de çıkarılan Başkomutanlık Kanunu ile Meclisin ordu ile ilgili yetkileri üç ay süreyle Mustafa Kemal'e verildi.
Yetkiyi Meclis verdi ve süreyle sınırladı; Meclis gerekirse bu yetkiyi süre dolmadan geri alabilirdi. Bu durum son sözün yine Meclis'te olduğunu, yani millî egemenliğin korunduğunu gösterir.
Başkomutan olan Mustafa Kemal askerlik mesleğine geri döndü ve Sakarya Savaşı'na hazırlık için Tekâlif-i Millîye Emirleri'ni yayımladı.

Bölüm 3 / 3

Maarif Kongresi ve Tekâlif-i Millîye Emirleri

Kastamonu'daki Şehit Şerife Bacı AnıtıGörsel: Dosseman · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Maarif Kongresi (15-21 Temmuz 1921): Kütahya-Eskişehir Savaşları'nın en şiddetli günlerinde Ankara'da toplandı. Mustafa Kemal cepheden gelerek kongreye bizzat katıldı ve 'Cehaletle savaş, düşmanla savaştan daha az mühim değildir' diyerek eğitime verdiği büyük önemi kanıtladı.

Tekâlif-i Millîye Emirleri (7-8 Ağustos 1921): Mustafa Kemal meclisten aldığı Başkomutanlık yetkisiyle ordunun taşıt, silah, giyim ve yiyecek ihtiyacını halkın elindeki imkânlardan karşılamak için bu emirleri yayımladı. Türk milletinin topyekûn fedakârlığının en somut belgesidir.

Maarif Kongresi'nin Önemi ve Sonuçları

Maarif, 'eğitim' demektir. Kongre, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sürerken Ankara'da toplandı.
Savaş yüzünden kongrenin ertelenmesi gündeme geldi; ancak kalkınmanın akıl ve bilimle olacağına inanan Mustafa Kemal bunu kabul etmedi ve kongreye katıldı.
Yeni Türk devletinin eğitim politikaları belirlendi.
Millî ve çağdaş eğitimin temelleri atıldı.
Kongrenin savaş sırasında toplanması, Mustafa Kemal'in eğitime verdiği önemi gösterir.

Tekâlif-i Millîye Emirleri (Millî Yükümlülükler)

Her ilçede bir Tekâlif-i Millîye Komisyonu kurulacak.
Halk, elindeki silah ve cephaneyi 3 gün içinde komisyona teslim edecek.
Her aile bir askeri giydirecek (bir takım çamaşır, bir çift çorap ve bir çift çarık verecek).
Yiyecek ve giyecek stoklarının %40'ına el konacak; karşılığı daha sonra ödenecek.
Tüccarların elindeki giyim eşyasının %40'ına el konacak; karşılığı daha sonra ödenecek.
Benzin, makine yağı gibi ürünlerin ve makineli araçların %40'ına el konacak.
Halkın elindeki binek hayvanlarının ve taşıt araçlarının %20'sine el konacak.
Sahipsiz bütün mallara el konacak.
Demirci, dökümcü, nalbant, terzi ve marangoz gibi bütün ustalar ordu için çalışacak.
Halkın elindeki taşıtlar ayda bir kez 100 km'lik mesafeye ücretsiz askerî taşıma yapacak.

Sınav İpucu

Tekâlif-i Millîye Sorularında Ne Çıkarılır?

Bu emirler 'Millî Yükümlülük' demektir. Ordunun silah, cephane, yiyecek, giyecek ve taşıma ihtiyacı dış yardımla değil, milletin kendi imkânlarıyla karşılanmak istendi.

Halkın elinden her şey değil belli bir oranı alındı; yiyecek ve giyecek gibi malların bedelinin sonra ödeneceği bildirildi.

LGS'de bu bilgilerden 'halkın topyekûn savaşa katılımı', 'millî birlik ve beraberlik' ve 'millî kaynaklara dayanma' sonuçlarına ulaşılır; 'halkın bütün malına karşılıksız el konuldu' ya da 'ordu yabancı yardımla donatıldı' yargılarına ulaşılamaz.

Kronoloji: Gümrü'den Ankara Antlaşması'na

1919Güney, Doğu ve Batı cepheleri açıldı (Batı Cephesi, 15 Mayıs 1919'da İzmir'in Yunanlarca işgaliyle açıldı).
Ekim 1920Gediz Taarruzu'ndaki başarısızlık düzenli orduya geçişi hızlandırdı.
3 Aralık 1920Gümrü Antlaşması ile Doğu Cephesi kapandı.
6-10 Ocak 1921I. İnönü Muharebesi: düzenli ordunun ilk zaferi.
20 Ocak 1921Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası) kabul edildi.
21 Şubat - 12 Mart 1921Londra Konferansı toplandı.
1 Mart 1921Afganistan ile Dostluk Antlaşması imzalandı.
12 Mart 1921İstiklal Marşı kabul edildi.
16 Mart 1921Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı.
23 Mart - 1 Nisan 1921II. İnönü Muharebesi kazanıldı.
10-24 Temmuz 1921Kütahya-Eskişehir Muharebeleri: düzenli ordunun yenilgisi.
15-21 Temmuz 1921Maarif Kongresi Ankara'da toplandı.
5 Ağustos 1921Başkomutanlık Kanunu çıkarıldı.
7-8 Ağustos 1921Tekâlif-i Millîye Emirleri yayımlandı.
20 Ekim 1921Sakarya Zaferi'nden sonra Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı; Güney Cephesi kapandı.

Sınav İpucu

4 Seçenekli LGS Soru Stratejisi

Önce soru kökündeki olumsuz ifadeye veya ana kavrama dikkat et; olay, kişi ve sonucu eşleştir; ardından dönem ve amaç bakımından ünite dışı kalan seçeneği doğrudan ele.

Ders Özeti · Son Tekrar

Dersin en önemli noktaları; sınavdan önce hızlıca göz at.

Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu Ermenileri mağlup etmiş; Gümrü Antlaşması TBMM'nin ilk siyasi zaferi olmuştur.
Güney Cephesi'nde halkın oluşturduğu Kuva-yı Millîye Fransızlara karşı direnmiş; Sütçü İmam, Şahin Bey ve Ali Saip Bey simgeleşmiştir.
Batı Cephesi'nde Yunan ilerleyişini durdurmak için Kuva-yı Millîye yerine disiplinli düzenli ordu kurulmuştur.
I. İnönü Zaferi sonrası Teşkilat-ı Esasiye kabul edilmiş, Londra Konferansı toplanmış, İstiklal Marşı yazılmış ve Moskova Antlaşması imzalanmıştır (MİLİT).
II. İnönü Zaferi sonrası Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya 'Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz' demiştir.
Kütahya-Eskişehir Savaşları sürerken toplanan Maarif Kongresi ve ardından çıkarılan Tekâlif-i Millîye Emirleri milletin topyekûn fedakârlığını göstermiştir.