Ders Hedefleri
Bölüm 1 / 4
Sanayi İnkılabı ile birlikte Avrupalı devletlerin hammadde ve pazar arayışı hızlanmış, bu durum sömürgecilik yarışını ve bloklaşmaları doğurmuştur. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı ise çok uluslu Osmanlı Devleti'nde azınlık isyanlarına yol açarak devletin dağılma sürecini hızlandırmıştır.
Osmanlı devlet adamları ve aydınları devleti çöküşten kurtarmak için Tanzimat ve Meşrutiyet adımlarını atmış, ardından devletin kurtuluşu için çeşitli fikir akımları geliştirmiştir.
Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı Osmanlı gibi imparatorlukları olumsuz etkilerken; Millî Mücadele yıllarında Türk milletinin bağımsızlık aşkını ateşleyen en önemli birleştirici güç olmuştur.
XIX. yüzyılda Avrupalı devletlerden yüksek faizle borç alan Osmanlı Devleti bu borçlarını ödeyemedi. Bunun üzerine alacaklı devletler bir araya gelerek Düyûn-u Umûmiye (Genel Borçlar İdaresi) adında uluslararası bir teşkilat kurdu (1881). Alacaklı devletler bu teşkilatla Osmanlı gelir kaynaklarının büyük bir kısmına el koydu.
Düyûn-u Umûmiye ve kapitülasyonlar, Osmanlı Devleti'nin ekonomik bağımsızlığına büyük zarar verdi. Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali gibi Avrupa'daki gelişmeler de devleti siyasi, sosyal ve ekonomik yönden sarsarak dağılma noktasına getirdi. Devleti kurtarmak isteyen yönetici ve aydınlar çeşitli fikirler geliştirdi.
| Fikir Akımı | Önemli Temsilcileri | Temel Görüşü ve Amacı |
|---|---|---|
| Osmanlıcılık | Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa) | Din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin tüm Osmanlı tebaasını eşit yurttaş sayarak devleti bir arada tutmayı amaçlar; Meşrutiyet'in ilanında etkili olmuştur. |
| İslamcılık (Ümmetçilik) | II. Abdülhamit, Mehmet Akif Ersoy | Bütün Müslümanları halifenin etrafında toplamayı hedefler; I. Dünya Savaşı'nda Arapların İngilizlerle iş birliği yapmasıyla geçerliliğini yitirmiştir. |
| Türkçülük (Turancılık) | Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul | Dünyadaki ve Osmanlı'daki Türkleri millî bir bilinç ve kültür etrafında birleştirmeyi savunur; Millî Mücadele'nin ve cumhuriyetin temel dayanağı olmuştur. |
| Batıcılık | Tevfik Fikret, Celal Nuri | Kurtuluşun Batı'nın bilim, teknik, yönetim ve kurumlarını örnek almakta olduğunu savunur; Atatürk inkılaplarına ilham vermiştir. |
Osmanlıcılık: Osmanlı sınırlarında yaşayan herkesi hiçbir ayrım yapmadan Osmanlı vatandaşı sayar; herkes eşit haklara sahip olunca dağılmanın önleneceğini düşünür.
İslamcılık: Devletin parçalanmasını önlemek için yalnız Müslümanları halifenin etrafında bir çatı altında toplamak gerektiğini savunur. Diğer adı Ümmetçiliktir.
Batıcılık: Dağılmanın temel nedenini Batı'nın bilim ve tekniğinden uzak kalmaya bağlar; kurtuluşu Batı'ya ayak uydurmakta görür. Diğer adı Garpçılıktır.
Türkçülük: En son ortaya çıkan fikir akımıdır. Dünyadaki bütün Türkleri bir yönetim altında toplayıp büyük bir Türk dünyası kurmayı (Turancılık) amaçlar. Diğer adı Pantürkizmdir.
| Gelişme | Tarih | Amaç ve Önemli Bilgi |
|---|---|---|
| Tanzimat Fermanı | 1839 | Din ve ırk ayrımı yapılmadan herkes eşit kabul edildi. Amaç azınlıkların devlete bağlılığını artırıp dağılmayı önlemekti; ancak isyanlar sürdü. |
| Islahat Fermanı | 1856 | Avrupalı devletlerin baskısıyla yayımlandı. Gayrimüslimlere fazladan haklar verilerek milliyetçilikten kaynaklanan dağılma önlenmek istendi; ancak azınlık isyanları yine önlenemedi. |
| Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet | 1876 | II. Abdülhamit, Türk tarihinin ilk anayasası Kanun-i Esasi'yi hazırlattı. Meşrutiyet ilan edildi; halk ilk defa yönetime katıldı. |
| II. Meşrutiyet | 1908 | İttihat ve Terakki Cemiyeti, II. Abdülhamit'e meşrutiyeti yeniden ilan ettirdi ve Meclis-i Mebusanı tekrar açtırdı; halk yeniden yönetime katıldı. |
Fransız İhtilali'nden sonra yayılan milliyetçilik akımı karşısında Osmanlı yöneticileri, azınlıkların ayrılıkçı düşüncelerini yok etmek ve devletin parçalanmasını önlemek için farklı zamanlarda çeşitli önlemler aldı.
Jön Türkler, "halkın yönetime katılmasıyla devletin dağılmasının önlenebileceğini" savundu. Bu fikre katılmayan Padişah Abdülaziz tahttan indirildi; kısa süren V. Murat döneminin ardından meşrutiyete geçme sözü veren II. Abdülhamit padişah yapıldı. II. Abdülhamit sözünü tutarak Kanun-i Esasi'yi hazırlattı ve I. Meşrutiyet ilan edildi (1876).
II. Abdülhamit, Meclis-i Mebusanı 1878'de kapattı. 1908'de İttihat ve Terakki Cemiyeti, meclis yeniden açılır ve halk tekrar yönetime katılırsa devletin dağılmayacağını savunarak padişaha II. Meşrutiyet'i ilan ettirdi.
Tanzimat Fermanı herkesi eşit sayar; Islahat Fermanı ise Avrupa'nın baskısıyla gayrimüslimlere fazladan haklar verir. İkisinde de halk yönetime katılmaz.
Halkın yönetime ilk kez katılması I. Meşrutiyet (1876) ile olur. Türk tarihinin ilk anayasası Kanun-i Esasi'dir.
Bölüm 2 / 4
| Bilgi | Açıklama |
|---|---|
| Annesi | Zübeyde Hanım (ev hanımı) |
| Babası | Ali Rıza Efendi (gümrük memuru) |
| Doğum yeri ve yılı | Selanik, 1881 |
| Aile ortamı | Sevgi, saygı ve dayanışma duygularının yoğun olduğu bir aile. Mustafa Kemal ilk ilhamını ailesinden aldığını sık sık söylemiş, konuşmalarında ailenin önemini vurgulamıştır. |
Mustafa Kemal, 1881 yılında çok kültürlü bir Osmanlı kenti olan Selânik'te doğdu. Selânik; deniz ve demir yolu bağlantısıyla Avrupa ile ticareti canlı, gazete ve dergilerin yoğun basıldığı, Batı'daki yeni fikirlerin en hızlı girdiği bir liman kentiydi. Bu kozmopolit ortam Mustafa Kemal'in hoşgörülü ve yeniliklere açık bir kişilik kazanmasını sağladı.
| Yapısı | Özelliği |
|---|---|
| Sosyal ve etnik yapı | Türk, Rum, Bulgar, Ermeni, Sırp gibi birçok milletin bir arada yaşadığı çok uluslu bir şehir. |
| Kültürel yapı | Batı'dan gelen fikir akımlarına açık; çeşitli gazete ve dergilerin kolayca bulunabildiği bir şehir. |
| Ekonomik yapı | Önemli bir liman şehri; demir yoluyla da önemli şehirlere bağlı. Bu durum hem ekonomik gelişmeyi hem de Batı ile etkileşimi kolaylaştırdı. |
Osmanlı Devleti'nde Batı tarzı eğitim veren okullar, dinî eğitim veren medreseler, azınlık okulları ve yabancı okullar bir arada bulunuyordu. Bu durum eğitim ve öğretimde birlik olmadığının, farklı fikir, kültür ve anlayışa sahip insanlar yetiştiren bir yapı bulunduğunun kanıtıdır.
Okul adlarını karıştırma: Rüştiye bugünkü ortaokula, idadi ise bugünkü liseye karşılık gelir.
| Okul Adı | Bulunduğu Şehir | Önemli Özelliği ve Katkısı |
|---|---|---|
| Mahalle Mektebi | Selânik | Annesi Zübeyde Hanım'ın isteğiyle başladığı geleneksel dinî eğitim veren okuldur. |
| Şemsi Efendi Okulu | Selânik | Babası Ali Rıza Efendi'nin isteğiyle geçtiği modern ve çağdaş eğitim veren ilkokuldur. |
| Selânik Mülkiye Rüştiyesi | Selânik | Sivil ortaokuldur; annesinin isteğiyle kaydolmuş ancak Arapça öğretmeni Kaymak Hafız'ın kendisine haksız yere dayak atması üzerine ayrılmıştır. |
| Selânik Askerî Rüştiyesi | Selânik | Kendi iradesiyle sınavlarına girip kazandığı okuldur; matematik öğretmeni kendisine 'Kemal' adını vermiştir. |
| Manastır Askerî İdadisi | Manastır | Tarih öğretmeni Tevfik Bey sayesinde tarih bilinci, Ömer Naci sayesinde hitabet ve edebiyat sevgisi kazanmıştır. |
| İstanbul Harp Okulu | İstanbul | Teğmen rütbesiyle mezun olduğu, başkentteki siyasi gelişmeleri yakından izlediği okuldur. |
| İstanbul Harp Akademisi | İstanbul | Kurmay Yüzbaşı rütbesiyle mezun olduğu, el yazması gazete çıkararak liderlik gösterdiği yüksek askerî okuldur. |
Harp Okulu → teğmen; Harp Akademisi → kurmay yüzbaşı; ilk görev yeri → Şam 5. Ordu. Rüştiye = ortaokul, idadi = lise.
Arkadaşlarını toplayıp ülke meselelerini anlatması ve el yazması gazeteyi organize etmesi, onun liderlik ve teşkilatçılık özelliklerinin kanıtıdır.
Bölüm 3 / 4
Mustafa Kemal'in fikir dünyası; yaşadığı şehirler, tanıştığı yerli-yabancı yazarlar ve şahit olduğu tarihî olaylarla (örneğin 1897 Türk-Yunan Savaşı) zenginleşmiştir.
| Şehir Adı | Önemi ve Fikir Hayatına Katkısı |
|---|---|
| Selânik | Batı'ya açılan liman kenti; kültürel çeşitlilik, hürriyetçi ortam ve zengin basın hayatı hoşgörü ve yenilikçilik bilincini geliştirdi. |
| Manastır | Makedonya'daki askerî lise dönemi; Türk-Yunan Savaşı'nın millî heyecanı, tarih bilinci ve Fransız aydınlanmacı yazarları tanıması. |
| İstanbul | Osmanlı başkenti; devlet idaresi, saray çevresi ve siyasi çalkantıları yakından görüp arkadaşlarıyla memleket meselelerini tartıştı. |
| Sofya | Askerî ataşelik (ataşemiliterlik) görevi; Avrupa diplomasisini, modern yaşam tarzını ve Bulgar Parlamentosunu izleyerek parlamenter demokrasiyi yerinde tanıdı. |
Montesquieu, Voltaire ve J. J. Rousseau, fikirleriyle Fransız İhtilali'ne öncülük eden yazarlardır. Onların eserlerini okuyan Mustafa Kemal adalet, eşitlik, insan hakları, hürriyet ve demokrasi fikirlerini öğrendi. Namık Kemal, Ziya Gökalp, Tevfik Fikret ve Mehmet Emin Yurdakul gibi Türk yazar ve düşünürler ise onun vatansever ve milliyetçi düşüncelerini besledi.
| Kişi | Nerede? | Katkısı |
|---|---|---|
| Yüzbaşı Mustafa Bey (Efendi) | Selanik Askerî Rüştiyesi, matematik öğretmeni | Yeteneklerini sezdi; aynı adı taşıdıkları için karışıklık olmasın diye ona "Kemal" adını verdi. |
| Yüzbaşı Nakiyüddin Bey | Selanik Askerî Rüştiyesi, Fransızca öğretmeni | Geleceğe ilişkin ilk fikirlerinin oluşmasına katkı sağladı. |
| Kolağası Mehmet Tevfik Bey | Manastır Askerî İdadisi, tarih öğretmeni | Tarih sevgisi aşıladı, tarih alanında yeni ufuklar açtı. |
| Mehmet Asım Efendi | Manastır Askerî İdadisi, öğretmeni | Askerlikten uzaklaşmasın diye edebiyata çok fazla yönelmemesini öğütledi. |
| Ömer Naci | Manastır Askerî İdadisi, yakın arkadaşı | Güzel konuşma ve hitabete olan ilgisini artırdı. |
Bölüm 4 / 4
Mustafa Kemal'in ilk görev yeri Şam'daki 5. Ordu'dur. Burada gizlice 'Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurarak teşkilatçı ve liderlik yeteneğini göstermiştir. Ardından 31 Mart Olayı'nı bastıran Hareket Ordusunun kurmay başkanlığını yapmıştır.
Trablusgarp Savaşı'nda gönüllü olarak Derne ve Tobruk'ta yerel halkı İtalyanlara karşı örgütlemesi ilk askerî zaferi ve teşkilatçılığının kanıtıdır. Çanakkale Cephesi'nde düşmanın Arıburnu ve Anafartalar'dan çıkarma yapacağını önceden tahmin etmesi ve Conkbayırı'nın stratejik önemini fark etmesi ise onun askerî dehasını ve ileri görüşlülüğünü belgelemiştir.
İstanbul'da bazı kişiler meşrutiyeti yıkmak için 13 Nisan 1909'da bir isyan çıkardı. İsyan Rumi takvime göre 31 Mart'ta başladığı için 31 Mart Olayı (Vakası) adını aldı. Bu olay, Türk tarihinde mevcut rejime karşı çıkılan ilk ayaklanmadır.
İsyan başlayınca Selanik'ten yola çıkan, komutanı Mahmut Şevket Paşa, kurmay başkanı Mustafa Kemal olan Hareket Ordusu İstanbul'a gelip isyanı bastırdı. Orduya "Hareket Ordusu" adını Mustafa Kemal vermiştir.
| Başlık | Bilgi |
|---|---|
| Taraflar | İtalya - Osmanlı Devleti |
| Nedeni | İtalya'nın, Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'daki henüz sömürülmemiş toprağı olan Trablusgarp'a göz dikmesi. |
| Gelişimi | Mısır İngiltere'nin elinde olduğu için Osmanlı karadan ordu gönderemedi; deniz gücü de neredeyse yoktu. Aralarında Mustafa Kemal'in de bulunduğu subaylar kılık değiştirip gizlice bölgeye gitti. |
| Mustafa Kemal | Derne ve Tobruk'ta halkı örgütleyerek İtalyanlara karşı başarı kazandı. |
| Sonucu | Deniz gücünün yetersizliği ve başlayan Balkan Savaşları yüzünden Osmanlı barış yapmak zorunda kaldı. Uşi Antlaşması (1912) ile Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı, On İki Ada geçici olarak İtalya'ya verildi. |
| Savaş | Nedeni | Sonucu |
|---|---|---|
| I. Balkan Savaşı (1912) | Osmanlı'nın Balkan topraklarını ele geçirmek isteyen Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ, Rusya'nın kışkırtmasıyla birleşip saldırdı. | Ordudaki karışıklıklar ve malzemenin zamanında gelmemesi yüzünden yenilgi. Edirne dahil Trakya'nın büyük bölümü kaybedildi; elde İstanbul çevresi ve Gelibolu Yarımadası kaldı. |
| II. Balkan Savaşı (1913) | I. Balkan Savaşı'nda Osmanlı topraklarından en büyük payı Bulgaristan'ın alması Balkan devletlerini birbirine düşürdü. | Bu anlaşmazlıktan yararlanan Osmanlı, Edirne ve Kırklareli'yi geri aldı. Bolayır Kolordusu Kurmay Başkanı Mustafa Kemal, Edirne ve çevresinin kurtarılmasında etkin rol oynadı. |
Trablusgarp Savaşı Mustafa Kemal'in ilk askerî başarısı ve sömürgeciliğe karşı ilk direnişidir; Çanakkale Zaferi ise onu hem Türk milletine hem de bütün dünyaya lider olarak tanıtan en büyük dönüm noktasıdır.
| Olay | Gösterdiği Kişilik Özelliği |
|---|---|
| Annesinden gizli askerî okul sınavına girip kazanması | Kararlılık, iradeli olma |
| Türk-Yunan Savaşı'na katılmak için okuldan kaçması | Vatanseverlik |
| Harp Akademisinde el yazması gazete hazırlayıp arkadaşlarını bilgilendirmesi | Liderlik ve teşkilatçılık |
| Şam'da Vatan ve Hürriyet Cemiyetini kurması | Liderlik, teşkilatçılık ve vatanseverlik |
| Derne ve Tobruk'ta yerel halkı örgütlemesi | Teşkilatçılık |
| Çanakkale'de çıkarma yerlerini önceden tahmin etmesi | İleri görüşlülük ve askerî deha |
Önce soru kökündeki olumsuz ifadeye veya ana kavrama dikkat et; olay, kişi ve sonucu eşleştir; ardından dönem ve amaç bakımından ünite dışı kalan seçeneği doğrudan ele.
Dersin en önemli noktaları; sınavdan önce hızlıca göz at.